CHƯƠNG XVI NGƯỜI PHẬT TỬ GIỮA THẾ GIỚI HIỆN ĐẠI Giữ tâm bình an trong một thời đại thay đổi

ĐẾN VỚI ĐẠO PHẬT
MỘT CẨM NANG CHO NGƯỜI BẮT ĐẦU TÌM HIỂU
Tâm Diệu – Tịnh Thủy
Nhà xuất bản Ananda Viet Foundation

CHƯƠNG XVI

NGƯỜI PHẬT TỬ GIỮA THẾ GIỚI HIỆN ĐẠI
Giữ tâm bình an trong một thời đại thay đổi

Một thế giới đang thay đổi từng ngày

Chưa bao giờ trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại, con người lại có thể sở hữu nhiều phương tiện tân tiến như ngày nay. Chúng ta dễ dàng liên lạc với nhau bất kể khoảng cách địa lý khắp nơi trên toàn cầu, có thể tiếp cận một lượng kiến thức khổng lồ của nhân loại chỉ trong vài giây, và chứng kiến những bước tiến bộ vượt bậc về khoa học, y tế cũng như công nghệ.

Thế nhưng, đồng thời với những tiện nghi ấy, con người hiện đại cũng đang phải đối diện với muôn vàn thử thách mới đầy nghịch lý:

• Nhiều người cảm thấy cô đơn lạc lõng dù luôn được kết nối liên tục trên không gian mạng.
• Nhiều người sở hữu đầy đủ vật chất sung túc nhưng lại thiếu vắng sự bình an nội tại.
• Nhiều người thấu biết rất nhiều thông tin của thế giới bên ngoài nhưng lại ít hiểu về chính mình.
• Nhiều người mải miết chạy theo những thành công bề nổi bên ngoài mà quên bẵng việc chăm sóc đời sống tâm linh bên trong.

Trong hoàn cảnh quay cuồng ấy, những lời dạy của Đức Phật vẫn vẹn nguyên giá trị thời đại. Bởi lẽ, vấn đề căn bản của khổ đau không nằm ở hoàn cảnh vật chất bên ngoài, mà nó luôn ẩn náu trong cách chúng ta nhìn nhận và đối diện với cuộc đời.

Đạo Phật không chống lại sự tiến bộ

Có người thường nảy sinh tâm lý hiểu lầm rằng: học Phật là phải quay lưng lại với thực tại, từ bỏ khoa học và đoạn tuyệt với những tiện nghi của đời sống văn minh hiện đại. Đó là một định kiến sai lầm. Đức Phật chưa bao giờ dạy con người phải chống lại hay bài xích thế giới; Ngài chỉ dạy chúng ta cách thấu hiểu rõ ràng chính bản thân mình.

Một chiếc điện thoại thông minh, một chiếc xe sang hay một công nghệ mới tự thân chúng không mang tính thiện ác, cũng không tự đem lại hạnh phúc hay khổ đau cho nhân thế. Điều quan trọng cốt tủy nằm ở câu hỏi:

Chúng ta đang sử dụng những công nghệ, tiện nghi ấy bằng cái tâm nào?

Nếu biết sử dụng bằng Trí tuệ, chúng sẽ trở thành những phương tiện tuyệt vời đem lại lợi ích chung. Ngược lại, nếu bị lòng tham lam, sự ganh đua và sự che mờ của Vô minh điều khiển, chúng sẽ lập tức trở thành nguồn cơn tạo ra vô số xiềng xích khổ đau. Vấn đề cốt lõi chưa bao giờ nằm ở vật chất, mà nằm ở tâm thức của người sử dụng vật chất ấy.

Người Phật tử và nghệ thuật sống chậm lại

Thế giới hiện đại luôn vận hành như một guồng quay hối hả, thúc đẩy con người phải liên tục tăng tốc: làm việc nhanh hơn, kiếm tiền nhanh hơn, và phải thành công nhanh hơn nữa. Thế nhưng, tâm thức của con người không phải là một cỗ máy lúc nào cũng có thể chạy theo tốc độ chóng mặt ấy. Một người lúc nào cũng sống trong trạng thái vội vã, hấp tấp sẽ vô tình đánh mất đi khả năng cảm nhận và thưởng thức những vẻ đẹp giản dị của chính cuộc đời mình.

Đạo Phật dạy chúng ta một phương pháp vô cùng đơn giản nhưng hiệu nghiệm: Hãy trở về với giây phút hiện tại.

• Khi uống một tách trà, hãy thật sự trọn vẹn với tách trà.
• Khi bước đi, hãy thật sự biết mình đang bước đi.
• Khi trò chuyện với người thân, hãy thật sự hiện diện cả thân lẫn tâm.

Sống chậm lại hoàn toàn không phải là sự lười biếng, trốn tránh trách nhiệm hay tụt hậu. Sống chậm chính là cách chúng ta sống sâu sắc, trọn vẹn và chất lượng hơn trong từng khoảnh khắc được sống.

Đối diện với mạng xã hội bằng chánh niệm

Mạng xã hội là một thành tựu vĩ đại của thời đại chúng ta, giúp con người dễ dàng kết nối, chia sẻ và học hỏi lẫn nhau. Thế nhưng, nếu thiếu đi năng lượng của sự tỉnh thức, nó cũng có thể biến thành một nguồn cơn gây ra những sự bất an, hệ lụy sâu sắc cho tâm hồn. Chúng ta rất dễ dàng rơi vào cái bẫy của việc:

• Vô thức so sánh cuộc đời mình với những hào nhoáng của người khác.
• Mải miết kiếm tìm sự công nhận, tán thưởng ảo từ bên ngoài.
• Bị cuốn vào những cuộc tranh luận, thị phi và dấy động tâm Sân hận.
• Tiếp nhận một cách thụ động quá nhiều luồng thông tin tiêu cực, độc hại.

Vì vậy, người học Phật cần phải thực tập giữ vững Chánh niệm khi sử dụng công nghệ. Trước khi xem, đọc hay bình luận một điều gì, hãy biết dừng lại một nhịp để tự vấn: "Điều này có làm cho tâm tôi sáng suốt hơn không? Điều này có đem lại lợi ích thực sự không? Hay nó đang âm thầm nuôi dưỡng các hạt giống Tham, Sân, Si trong lòng tôi?" Công nghệ suy cho cùng chỉ nên là công cụ phục vụ đời sống con người, tuyệt đối không được để nó trở thành thứ chủ tể điều khiển tâm hồn ta.

Vượt qua căn bệnh so sánh

Một trong những căn bệnh thời đại gây ra nỗi khổ lớn nhất cho con người hiện đại chính là thói quen so sánh. Ta nhìn vào thành công, danh vọng của người khác rồi tự cảm thấy bản thân mình kém cỏi, tủi hổ; ta nhìn vào những gì người khác sở hữu rồi sinh lòng thèm muốn, cảm thấy mình luôn thiếu thốn.

Tuy nhiên, giáo lý Vô thường và Vô ngã sâu sắc của Đức Phật sẽ giúp chúng ta nhìn thấu suốt hơn. Mỗi một sinh mệnh có mặt trên đời đều mang một dòng Nhân duyên khác nhau, sở hữu một hoàn cảnh, một năng lực và một con đường tiến hóa hoàn toàn riêng biệt. Một bông hoa hồng không cần phải cố gắng trở thành một bông hoa cúc mới gọi là đẹp; tự thân nó đã là một vẻ đẹp trọn vẹn. Con người chúng ta cũng vậy. Hạnh phúc chân thật không bao giờ đến từ việc cố gắng tranh giành để trở thành người đứng trên người khác; hạnh phúc chỉ đến khi ta thấu hiểu, trân trọng và sống đúng với giá trị chân thật của chính mình.

Giữ bình an giữa những biến động

Cuộc đời vốn dĩ là một dòng chảy bất định với vô vàn điều nằm ngoài tầm kiểm soát của con người: từ bệnh tật, tuổi già, những mất mát, ly tán, cho đến những biến động bất ngờ không báo trước. Người chưa thấu hiểu đạo lý thường có xu hướng đi tìm sự an toàn bằng cách cố gắng thao túng và kiểm soát mọi thứ xung quanh. Thế nhưng, thực tế phũ phàng là càng cố nắm giữ, bám víu bao nhiêu, họ càng chuốc lấy khổ đau, tuyệt vọng bấy nhiêu.

Người học Phật lại chọn một lối đi khác: học cách xây dựng và chuẩn bị một điểm tựa vững chãi ngay bên trong nội tâm mình. Điểm tựa kiên cố ấy được kết tinh từ:

• Một cái thấy sáng suốt, thấu tình đạt lý (Chánh kiến).
• Một tâm hồn bình tĩnh, định tĩnh trước giông bão.
• Một lòng Từ bi rộng lượng, biết yêu thương.
• Một khả năng mỉm cười chấp nhận sự thay đổi của vạn vật.

Người Phật tử và trách nhiệm với xã hội

Đạo Phật tuyệt đối không dạy con người sống một cách ích kỷ, thu mình trong ốc đảo bình an của riêng cá nhân mình. Một người khi đã thực sự thấu hiểu sâu sắc Phật pháp sẽ tự nhiên biết thổn thức và quan tâm đến niềm vui, nỗi buồn của tha nhân. Bởi vì thông qua giáo lý Duyên khởi, chúng ta thấu suốt được một sự thật rằng: không một cá nhân nào có thể tồn tại hoàn toàn biệt lập và đơn độc. Hạnh phúc của người khác cũng chính là một phần hữu cơ làm nên hạnh phúc của chính mình.

Vì vậy, người Phật tử hiện đại luôn ý thức đóng góp và phụng sự xã hội bằng những hành động thiết thực hằng ngày:

• Sống trung thực, chính trực trong mọi mối quan hệ.
• Làm việc với tinh thần trách nhiệm cao nhất.
• Ý thức bảo vệ môi trường sinh thái và sự sống muôn loài.
• Sẵn lòng sớt chia, giúp đỡ những mảnh đời khó khăn, bất hạnh.
• Nuôi dưỡng sự hòa hợp, bao dung giữa con người với con người.

Phật pháp và tuổi già trong thời đại mới

Trong bối cảnh xã hội hiện đại thực dụng, tuổi già đôi khi hay bị nhìn nhận một cách phiến diện như một giai đoạn của sự suy hao, mất mát và tụt hậu. Thế nhưng, dưới ánh sáng tuệ giác của Phật pháp, tuổi già lại chính là thời kỳ chín muồi, là sự trưởng thành rực rỡ nhất của tâm hồn.

Một người lớn tuổi biết tu tập sẽ có thể mỉm cười nhìn lại toàn bộ chặng đường đời đã qua bằng một lòng biết ơn sâu sắc: biết ơn những người đã từng đi qua cuộc đời mình, biết ơn những bài học thăng trầm đã trải qua, và biết ơn cả những giông bão, khó khăn đã giúp tôi luyện nên bản lĩnh của ngày hôm nay. Tuổi già không chỉ đơn thuần là những ngày tháng thân thể yếu mòn theo năm tháng; đó còn là khoảng thời gian quý báu để trí tuệ đạt đến độ sâu sắc nhất, lòng thương yêu mở rộng đến muôn loài và sự Chấp trước trở nên nhẹ nhàng, thanh thoát như một làn gió thoảng.

Một người Phật tử hiện đại cần những gì?

Để trở thành một người con Phật giữa lòng xã hội hiện đại, chúng ta không nhất thiết phải là người sống tách biệt trên non cao hay chốn rừng sâu, cũng không nhất thiết phải thuộc lòng hay thao thao bất tuyệt những thuật ngữ Phật học uyên bác. Một người Phật tử chân chính có thể bắt đầu hành trình của mình từ những điều nền tảng và giản dị nhất:

• Có Chánh kiến để nhìn nhận cuộc đời đúng như thật.
• Có lòng Từ bi để bao dung và thương yêu muôn loài.
• Có Giới hạnh để sống một đời có trách nhiệm, trong sạch.
• Có Chánh niệm để luôn giữ mình tỉnh thức trong hiện tại.
• Có Trí tuệ để giữ tâm vững chãi, không bị cuốn trôi trước những biến động của hoàn cảnh. Đó chính là cốt lõi và tinh thần sống động của Phật pháp trong thời đại mới.

Bình an không nằm ở bên ngoài

Con người thế gian thường tự đặt ra cho mình những cột mốc giả định:

• "Khi nào tôi tích lũy đủ tiền bạc, khi ấy tôi sẽ có được bình an."
• "Khi nào mọi công việc của tôi đều thuận buồm xuôi gió, khi ấy tôi mới bình an."
• "Khi nào cuộc đời tôi hoàn toàn sạch bóng những khó khăn, khi ấy tôi mới bình an."

Nhưng dòng đời thì luôn biến đổi không ngừng. Nếu sự bình an của chúng ta hoàn toàn bị phụ thuộc và phó thác vào hoàn cảnh bên ngoài, chúng ta sẽ mãi mãi là những kẻ nô lệ bất an. Đạo Phật chỉ cho chúng ta thấy một sự thật tối hậu: Bình an chân thật phải được bắt đầu từ sự chuyển hóa tận sâu thẳm bên trong nội tâm. Một cái tâm sáng suốt có thể mỉm cười sống an nhiên ngay giữa dòng đời vạn biến; một trái tim rộng mở có thể tìm thấy niềm vui tự tại ngay trong những điều mộc mạc, giản dị nhất của cuộc sống thường ngày.

Kết luận

Người Phật tử giữa thế giới hiện đại hoàn toàn không phải là một kẻ tiêu cực, trốn chạy cuộc đời. Họ chính là những người can đảm bước vào cuộc đời với một tâm thế và một nhãn quan hoàn toàn khác biệt. Họ vẫn lao động, vẫn cống hiến, vẫn yêu thương và dũng cảm đối diện với mọi khó khăn của cuộc sống; thế nhưng, họ không còn để cho những xung năng của tham lam, sân hận và vô minh hoàn toàn sai khiến, điều khiển hành vi của mình.

Họ biết dừng lại đúng lúc, biết nhìn sâu vào bản chất, biết mở lòng thương yêu và biết buông bỏ những gánh nặng không cần thiết. Đó chính là nghệ thuật giữ tâm bình an trong một thời đại luôn thay đổi. Bởi vì thế giới bên ngoài có thể đổi thay từng ngày, từng giờ, nhưng sự tỉnh thức hiện tiền nơi tâm mình sẽ luôn là ngôi nhà, là nơi trở về vững chắc và bình yên nhất của mỗi chúng ta.