ĐẾN VỚI ĐẠO PHẬT
MỘT CẨM NANG CHO NGƯỜI BẮT ĐẦU TÌM HIỂU
Tâm Diệu – Tịnh Thủy
Nhà xuất bản Ananda Viet Foundation
CHƯƠNG XII
THIỀN TẬP
Học cách trở về với chính mình
Một cuộc trở về cần thiết
Trong dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, con người chúng ta dường như lúc nào cũng bận rộn. Chúng ta không ngừng chạy: chạy theo công việc, chạy theo những kế hoạch dài hạn ở tương lai, miệt mài theo đuổi những điều mình khao khát muốn có, rồi lại nơm nớp lo sợ đánh mất những gì đang nắm giữ trong tay. Chính vì cái guồng quay vội vã ấy, có những lúc thân thể ta đang ở một nơi, nhưng tâm trí lại trôi dạt tận một nẻo xa xôi nào khác.
Khi ăn một bữa cơm, ta không thật sự biết mình đang ăn. Khi bước đi trên đường, ta không hoàn toàn ý thức được mình đang đi. Ngay cả khi đang ngồi bên cạnh những người thân yêu nhất, Tâm ta nhiều lúc vẫn bận lo nghĩ, lo toan về những câu chuyện chưa xảy đến.
Đứng trước thực tế ấy, Đức Phật đã chỉ ra cho chúng ta một con đường vô cùng đơn giản nhưng đầy năng lực chuyển hóa: Hãy học cách trở về trọn vẹn với giây phút hiện tại. Đó cũng chính là tinh thần cốt lõi và chân thật của Thiền tập.
Thiền là gì?
Nhiều người mỗi khi nghe nhắc đến chữ Thiền thường có khuynh hướng liên tưởng đến những điều gì đó vô cùng xa lạ, cao siêu: là phải ngồi bất động hàng giờ liền, là từ bỏ hoàn toàn cuộc sống gia đình bình thường, hay là để đạt đến những trải nghiệm thần bí, siêu nhiên nào đó.
Thế nhưng, bản chất sâu xa của Thiền lại vô cùng giản dị và gần gũi. Thiền chính là: Học cách tỉnh thức và nhận biết rõ ràng những gì đang diễn ra trong thân và tâm mình ngay tại đây và lúc này.
Thực tập như vậy nghĩa là ta không chạy theo dòng suy nghĩ miên man, cũng không tìm cách trốn tránh hay chống cự lại mọi cảm xúc. Ta chỉ đơn thuần nhận biết và nhìn ngắm chúng bằng sự sáng suốt, bình an và không phán xét.
Hơi thở – cánh cửa trở về hiện tại
Một trong những phương pháp thực hành Thiền căn bản, dễ dàng và màu nhiệm nhất chính là việc quay về chú ý đến hơi thở của chính mình. Hơi thở luôn là người bạn đồng hành trung thành nhất, luôn có mặt bên ta trong mọi khoảnh khắc. Khi vừa chào đời, chúng ta bắt đầu sự sống bằng một hơi thở vào. Đến khi lìa xa cõi thế, chúng ta cũng kết thúc hành trình của mình bằng một hơi thở ra.
Thế nhưng, trong suốt quãng thời gian dài rộng của một đời người, có mấy khi chúng ta thật sự lắng lòng để ý thức xem mình đang thở như thế nào?
Khi thực tập Thiền tập:
Chỉ cần một cử chỉ neo đậu tâm thức vào hơi thở như vậy, ta đã có thể lập tức đưa Tâm lang thang trở về neo đậu vững chãi nơi bến bờ hiện tại. Ta không cần phải kiếm tìm bất cứ điều gì xa xôi hay đặc biệt, chỉ cần có mặt trọn vẹn và tỉnh thức với giây phút này là đủ.
Thiền không phải là làm cho tâm không còn suy nghĩ
Có một sự ngộ nhận rất phổ biến mà nhiều người mới bắt đầu thực hành thường mắc phải, đó là: "Ngồi thiền là phải ép buộc đầu óc mình hoàn toàn trống rỗng, không được phép suy nghĩ gì hết."
Thực ra, việc sinh khởi các suy nghĩ, tư duy là một chức năng vận hành hết sức tự nhiên của Tâm. Khi ngồi yên lặng, bạn sẽ thấy lăng kính tâm trí mình hiện lên muôn vàn hình ảnh: một mảnh ký ức cũ từ quá khứ, một dự định xa xôi cho tương lai, một nỗi lo toan thường nhật, hay một cảm xúc khó chịu bực dọc vừa mới nảy sinh.
Điều quan trọng trong Thiền tập hoàn toàn không phải là tìm cách xua đuổi, đè nén hay tiêu diệt những suy nghĩ ấy. Mà bí quyết chính là ở sự nhận biết: "À, một ý nghĩ đang có mặt", "À, một cảm xúc đang xuất hiện." Ta biết rõ chúng đang ở đó, nhưng ta chọn cách không bám víu, không chạy theo phụ họa, cũng không tức giận chống đối lại nó. Ta chỉ đứng yên như một người quan sát khách quan, nhìn nó sinh lên rồi lại lặng lẽ tan đi. Đó chính là bản chất của sự tỉnh thức.
Thiền giúp ta hiểu chính mình
Trong cuộc sống thường nhật, chúng ta hầu như luôn phản ứng một cách vô thức theo những thói quen cũ. Một người buông lời nói trớ trêu làm ta khó chịu, ngay lập tức ta đáp trả bằng thái độ gay gắt. Một sự việc xảy ra không vừa vặn theo ý muốn, ngay lập tức ngọn lửa tức giận bùng lên thiêu đốt tâm can.
Nhưng khi có sự thực tập Thiền, chúng ta sẽ tự tạo ra được một khoảng không gian lắng dịu vô giá giữa: Sự việc xảy ra và Phản ứng của bản thân.
Chính trong khoảng không gian tĩnh lặng và chậm lại ấy, Trí tuệ sẽ có cơ hội được thắp sáng. Khi đó, chúng ta có quyền chủ động lựa chọn: Nên nói hay chọn cách im lặng? Nên hành động ngay hay dừng lại quán chiếu? Nên mở lòng tha thứ hay tiếp tục nuôi dưỡng những giận hờn, oán trách? Đó chính là sự tự do tự tại chân thật nhất mà Thiền mang lại cho cuộc đời ta.
Thiền và giáo lý Vô thường
Khi ngồi yên lặng để quan sát thế giới nội tâm của mình qua lăng kính của Thiền, chúng ta sẽ trực nhận thấy một sự thật rõ ràng: không có bất kỳ một trạng thái cảm xúc nào có thể tồn tại vĩnh viễn không thay đổi.
Một cơn giận dữ ập đến dữ dội, rồi cũng từ từ lắng dịu và đi qua. Một nỗi buồn trĩu nặng xuất hiện, rồi cũng biến chuyển theo thời gian. Một niềm vui sướng hân hoan sinh khởi, rồi cũng nhạt dần và khép lại. Nhờ việc trực tiếp chiêm nghiệm sự sinh diệt liên tục ấy ngay trên chính thân tâm mình, ta thấu hiểu sâu sắc rằng giáo lý Vô thường không còn là một khái niệm lý thuyết khô khan nằm trên trang sách. Nó đã trở thành một kinh nghiệm sống động, một cái thấy thực tế giúp ta bớt bám chấp vào cuộc đời.
Thiền và giáo lý Vô ngã
Càng ngồi yên lặng quan sát Tâm, chúng ta lại càng nhận ra một điều vô cùng thú vị: những luồng suy nghĩ tự đến, cảm xúc tự khởi sinh, và ký ức cũng tự động hiện về. Rõ ràng, chúng ta không hoàn toàn làm chủ hay điều khiển được tất cả những gì đang xuất hiện trong tâm thức của mình. Một ý nghĩ u buồn có thể bất ngờ hiện diện mà ta chẳng hề mời gọi; một cảm xúc giận hờn có thể tự nhiên bùng lên dù ta hoàn toàn không mong muốn.
Cái thấy thực chứng này giúp chúng ta chạm sâu hơn vào giáo lý Vô ngã. Ta nhận ra mình không phải là cái tôi cố định, ta không phải là những suy nghĩ, cảm xúc nhất thời đang đi ngang qua kia. Ta chỉ đơn thuần là người đang nhận biết, đang soi chiếu chúng mà thôi.
Thiền trong đời sống hằng ngày
Thiền hoàn toàn không phải là một hoạt động đóng khung độc nhất khi chúng ta ngồi xếp bằng ngay ngắn trên chiếc bồ đoàn. Chúng ta hoàn toàn có thể mang năng lượng tinh khôi của Thiền vào trong mọi sinh hoạt mộc mạc hằng ngày:
Thiền và niệm Phật
Đối với nhiều người cư sĩ học Phật, việc trì niệm danh hiệu của Đức Phật cũng chính là một phương pháp Thiền tập vô cùng thù thắng giúp định tâm. Khi cất lời niệm: "Nam mô A Di Đà Phật" hay bất kỳ một câu Phật hiệu nào khác bằng tất cả sự thành tâm và tỉnh giác, người hành trì đang từng bước gom giữ cái Tâm tán loạn của mình trở về với trạng thái bình an, thanh tịnh.
Điều cốt lõi của sự thực tập này không chỉ nằm ở âm thanh vang lên của câu niệm, mà nằm ở chính sự hiện diện trọn vẹn của tâm thức:
Thiền không phải để trốn khỏi cuộc đời
Có một số người thường nghĩ rằng dấn thân vào con đường Thiền tập là cách để rũ bỏ mọi lo toan, trốn tránh những trách nhiệm và vấn đề phức tạp của đời sống thực tại. Nhưng Thiền chân chính chưa bao giờ dạy chúng ta cách quay lưng chạy trốn.
Thiền là để giúp chúng ta can đảm quay trở lại với cuộc đời bằng một cái nhìn sáng suốt, vững chãi và bao dung hơn. Sau mỗi thời thiền, chúng ta vẫn phải tiếp tục quay về với nhịp sống: vẫn phải làm việc, chăm sóc lo lắng cho gia đình, đối diện với những khúc quanh khó khăn và giải quyết các bài toán thực tế của cuộc sinh sinh kế. Thế nhưng, điểm khác biệt là giờ đây ta không còn dễ dàng bị những biến động ấy cuốn trôi đi một cách hoàn toàn nữa. Ta đã trang bị cho mình một nội lực bình tĩnh và một nhãn quan Trí tuệ.
Bắt đầu thiền như thế nào?
Một người mới bước chân vào thực tập không cần phải tự tạo áp lực cho mình bằng những thời thiền quá dài hay quá khắt khe. Chúng ta hoàn toàn có thể bắt đầu bằng những bước đi vô cùng đơn giản: Mỗi ngày, hãy dành riêng cho mình khoảng 5 đến 10 phút tĩnh lặng. Chọn một tư thế ngồi thoải mái, giữ cho lưng tương đối thẳng thắn, thả lỏng toàn bộ các cơ bắp trên cơ thể và dịu dàng theo dõi luồng ra vào của hơi thở.
Mỗi khi nhận thấy Tâm mình bị đánh động, chạy rong đi tìm kiếm những suy nghĩ khác, ta chỉ cần nhẹ nhàng, kiên nhẫn dắt tâm trở lại với hơi thở mà không cần một lời trách móc, dằn vặt bản thân. Hãy thực tập với một tâm thế hoàn toàn thư thái, không mưu cầu đạt đến bất kỳ một trạng thái thần bí nào, chỉ đơn thuần là kiên trì gieo trồng thói quen tỉnh thức mỗi ngày.
Trờ về với chính mình
Trong suốt cả cuộc đời, con người chúng ta thường có thói quen mải miết ngược xuôi tìm kiếm hạnh phúc từ những điều kiện bên ngoài: cố gặt hái thêm một thành công mới, sắm sửa một món đồ xa xỉ mới, hay mưu cầu một sự công nhận, tán thưởng mới từ xã hội.
Nhưng chính Thiền tập sẽ giúp chúng ta khám phá ra một sự thật đảo ngược vô cùng màu nhiệm: Sự bình an đích thực không phụ thuộc vào những gì chúng ta đang sở hữu, mà nó đến từ khả năng có mặt trọn vẹn và hòa giải với chính bản thân mình. Khi tâm ta bắt đầu trở nên sáng tỏ, ta sẽ nhìn cuộc đời bằng một đôi mắt hoàn toàn khác. Khi tâm ta đạt đến sự bình an, ta sẽ đối diện với mọi giông bão, khó khăn của cuộc đời một cách nhẹ nhàng và tự tại hơn rất nhiều.
Cánh cửa tỉnh thức mở ra
Thiền tập tuyệt đối không phải là một đặc quyền xa xỉ dành riêng cho các bậc tu sĩ ẩn dật nơi núi cao rừng thẳm. Đó là một món quà bình đẳng và vô giá mà bất kỳ một con người nào cũng đều có quyền lựa chọn để thực tập.
Mỗi một hơi thở tỉnh thức, mỗi một bước chân có mặt trọn vẹn, và mỗi một giây phút sống an yên trong hiện tại đều là một bước chân đưa ta trở về đường cũ. Đó là hành trình: