ĐẾN VỚI ĐẠO PHẬT
MỘT CẨM NANG CHO NGƯỜI BẮT ĐẦU TÌM HIỂU
Tâm Diệu – Tịnh Thủy
Nhà xuất bản Ananda Viet Foundation
PHỤ LỤC IV
NHỮNG HIỂU LẦM PHỔ BIẾN
Về đạo Phật
Lời mở đầu
Khi một người bắt đầu Khởi sự bước chân vào thế giới của đạo Phật, do tầm nhìn ban đầu còn bị giới hạn bởi những định kiến xã hội, thói quen văn hóa hay những thông tin truyền miệng thiếu chính xác, họ thường mang theo bên mình những lăng kính sai lệch: "Có phải đạo Phật chỉ là tôn giáo dành riêng cho người già khi đã mỏi gối chồn chân?", "Có phải hễ cứ học Phật là phải rũ bỏ hết mọi trách nhiệm thế gian để đi tu?", "Tại sao đạo Phật suốt ngày nhắc đến Khổ đau, có phải tôn giáo này mang màu sắc bi quan?".
Muốn thấu đạt được giá trị chân thật của giáo pháp, điều tối quan trọng là chúng ta cần dũng cảm tháo bỏ những định kiến sẵn có, nhìn nhận đạo Phật bằng một tư duy cởi mở và tiếp cận trực tiếp từ nguồn giáo lý nguyên thủy. Dưới đây là việc làm rõ những hiểu lầm phổ biến nhất:
1. Hiểu lầm: Đạo Phật là một triết lý bi quan vì luôn mở đầu bằng việc nói về Khổ
Đây có thể coi là định kiến bám rễ sâu dày nhất trong tâm thức người đời. Khi nghe thấy đạo Phật chủ trương giáo lý bắt đầu bằng việc nhận diện cái Khổ (Khổ đế), nhiều người vội vã chụp mũ rằng đạo Phật chỉ nhìn thấy mặt tối tăm, đau buồn của cuộc đời.
Thế nhưng, thế giới quan của Đức Phật hoàn toàn không phải là bi quan hay lạc quan, mà là Nhìn nhận thực tại đúng như thật (Y thực tri kiến). Ngài giống như một vị bác sĩ đại tài:
Nếu một vị bác sĩ nói thẳng với bệnh nhân rằng họ đang có bệnh, điều đó không có nghĩa là vị bác sĩ ấy bi quan hay trù ẻo; đó là hành động trách nhiệm và khoa học để cứu mạng bệnh nhân. Đức Phật chỉ ra bản chất của đau khổ không phải để dìm con người vào sự tuyệt vọng buông xuôi, mà là để vạch ra con đường huy hoàng vượt thoát khổ đau.
2. Hiểu lầm: Muốn học Phật và tu hành một cách nghiêm túc là bắt buộc phải từ bỏ hoàn toàn cuộc sống thế gian
Nhiều người mặc định rằng hễ đã nói đến hai chữ "tu hành" là phải dứt khoát rời bỏ mái ấm gia đình, từ bỏ công việc, cắt đứt quan hệ xã hội để vào chùa xuống tóc xuất gia. Đây là một cái nhìn vô cùng phiến diện.
Trong cấu trúc của đạo Phật, luôn có hai hàng đệ tử song hành: hàng xuất gia (Tăng đoàn) dành cho những người phát nguyện lớn lao, muốn cống hiến toàn bộ cuộc đời cho việc tu học và hoằng pháp; và hàng tại gia (Cư sĩ) - vốn chiếm số lượng đông đảo nhất. Một người cư sĩ học Phật vẫn hoàn toàn giữ vững bổn phận làm việc nuôi thân, chăm sóc vuông tròn cho gia đình, đóng góp tích cực cho sự phát triển của xã hội.
Điều mang tính quyết định cốt tủy hoàn toàn không phải là việc thân thể bác đang cư ngụ ở không gian nào, mà là việc tâm thức bác đang vận hành ra sao.
Một người sống ngay giữa lòng đời huyên náo nhưng sở hữu một tâm hồn tỉnh thức, hành xử bằng trí tuệ và tình yêu thương thì người ấy vẫn đang bước đi vô cùng vững chãi trên con đường Phật pháp.
3. Hiểu lầm: Đạo Phật dạy con người thái độ thụ động, cam chịu trước hoàn cảnh
Do hiểu sai một cách tai hại về định luật Nghiệp, không ít người có tâm lý buông xuôi: "Số phận của tôi nó khổ sẵn rồi, mọi chuyện xảy ra đều là do cái nghiệp từ kiếp trước định đoạt, có cố gắng nỗ lực cũng vô ích". Đây là một tư tưởng hoàn toàn ngụy biện, đi ngược lại tinh thần tự lực của Đức Phật.
Đạo Phật dạy chúng ta thấu hiểu luật Nhân quả không phải để ta khoanh tay chịu trói trước nghịch cảnh, mà là để ta làm chủ định mệnh của mình. Quá khứ đã qua là điều không thể thay đổi, nhưng giây phút hiện tại lại nằm hoàn toàn trong tầm tay của bác. Nếu ngày hôm nay bác tỉnh thức để gieo xuống những hạt nhân lành mạnh qua từng suy nghĩ thiện lương, lời nói chân thật và hành động trách nhiệm, bác đang trực tiếp chuyển đổi dòng chảy của nghiệp lực, tự tay mở ra một tương lai tươi sáng và tốt đẹp hơn. Đạo Phật là con đường của sự dũng cảm và tinh thần trách nhiệm tối cao đối với vận mệnh của chính mình.
4. Hiểu lầm: Muốn tu Phật đạt kết quả là phải đi chùa thật nhiều và cúng dường thật lớn
Ngôi chùa là không gian tâm linh linh thiêng, tôn nghiêm, là nơi để ta đến nghe pháp, lạy Phật và sưởi ấm tâm hồn. Thế nhưng, giá trị của sự tu tập hoàn toàn không thể đo đạc bằng số lần bác đặt chân đến chùa, hay số lượng tịnh tài, vật chất bác mang đi cúng dường.
Nếu một người mỗi ngày đều đều đặn đến chùa lễ bái rất thành kính, cúng dường rất hậu hĩnh, nhưng vừa bước chân ra khỏi cổng chùa đã lập tức nổi trận lôi đình, sống ích kỷ, cay nghiệt và sẵn sàng dùng lời nói làm tổn thương người khác, thì sự tu học ấy mới chỉ dừng lại ở việc trình diễn hình thức bên ngoài. Ngược lại, một người bận rộn ở nhà nhưng biết cách thực hành nhẫn nhục, biết yêu thương, chăm sóc người thân, giữ gìn lời nói ái ngữ và sống chính trực, người ấy đang thực sự xây dựng một tòa chánh điện trang nghiêm ngay trong chính ngôi nhà và tâm hồn mình.
5. Hiểu lầm: Đạo Phật chỉ là chỗ dựa tinh thần dành riêng cho người già
Quan niệm sai lầm này cho rằng: "Tuổi trẻ thì phải lo tranh đấu, bôn ba kiếm tiền và tận hưởng cuộc sống, đợi đến khi về già, sức tàn lực kiệt rồi mới thong thả đi chùa tu Phật". Thực tế, Phật pháp là dòng suối tuệ giác tươi mát dành cho mọi lứa tuổi, mọi giai đoạn của một kiếp người:
6. Hiểu lầm: Người học Phật lúc nào cũng phải giữ vẻ mặt u buồn, nghiêm khắc và xa lánh niềm vui
Nhiều người hình dung một người tu Phật chân chính phải là một người có gương mặt lúc nào cũng đăm chiêu, nghiêm nghị, không được cười đùa và tách biệt khỏi mọi sinh hoạt vui vẻ của cuộc đời. Đây là một sự hiểu lầm về trạng thái an lạc.
Đức Phật là bậc đại từ đại bi, nụ cười của Ngài trên tòa sen luôn biểu thị cho sự tự tại và hỷ lạc tuyệt đối. Một người thấm nhuần Phật pháp chân thật từ bên trong sẽ có xu hướng trở nên: ngày một nhẹ nhàng hơn, dễ mến hơn, bao dung hơn và tràn đầy năng lượng an vui. Niềm vui của người học Phật hoàn toàn không phải là sự kích thích, ồn ào mang tính tạm bợ khi chạy theo các ham muốn dục vọng thế gian; đó là một thứ niềm vui thanh khiết, lắng dịu và bền vững xuất phát từ một tâm hồn đã thực sự tìm thấy sự bình an, tự do thực sự.
7. Hiểu lầm: Đạo Phật chỉ thuần túy là việc cầu xin Đức Phật ban phát tài lộc, may mắn
Hình ảnh những dòng người chen chúc nhau nơi cửa chùa vào các dịp lễ tết để dâng hương, cầu xin Đức Phật ban cho sức khỏe, thăng quan tiến chức, phát tài phát lộc... đã vô tình tạo nên một cái nhìn lệch lạc cho người ngoài.
Tinh thần tối cao và nguyên thủy của đạo Phật không bao giờ cổ xúy cho tư duy cầu xin thụ động ấy. Đức Phật chưa từng lập ra một văn phòng để giải quyết các đơn cầu xin của nhân thế. Ngài là một bậc Thầy chỉ đường vĩ đại, Ngài dạy chúng ta phương pháp tự mình chuyển hóa bản thân từ gốc rễ:
Chuyển tâm Tham lam thành tâm Biết đủ. Chuyển tâm Sân hận thành lòng Thương yêu. Chuyển tâm Vô minh thành ánh sáng Trí tuệ.
Phước lành và sự may mắn đích thực trong đời sống hoàn toàn không đến từ những lời van xin khấn nguyện đầu môi chót lưỡi; chúng là kết quả tất yếu của những hành động thiện lành, tử tế mà bác đã kiến tạo hằng ngày.
8. Hiểu lầm: Vô ngã có nghĩa là phủ nhận hoàn toàn sự tồn tại của con người và không cần phải chịu trách nhiệm
Khi tiếp cận với khái niệm chuyên môn thâm sâu là Vô ngã (Anatta), một số người vội vã rơi vào chủ nghĩa hư vô khi cho rằng: "Nếu đạo Phật nói không có cái tôi, vậy tức là tôi không có thật, đã không có thật thì tôi làm bất cứ điều xấu xa gì cũng chẳng sao, chẳng có ai phải chịu trách nhiệm cả". Đây là một sự hiểu sai lệch vô cùng nguy hiểm.
Giáo lý Vô ngã của Đức Phật hoàn toàn không phủ nhận sự tồn tại mang tính tương đối của một con người bằng xương bằng thịt trong đời sống hiện thực. Ngài muốn chỉ ra một sự thật sâu sắc hơn: cái mà chúng ta vẫn hằng gọi là "tôi", là "tự ngã" bất biến ấy, thực chất chỉ là một hợp thể liên tục biến đổi, được cấu thành từ vô số các yếu tố nhân duyên (thân thể, cảm thọ, tri giác, tâm hành, nhận thức) kết hợp lại mà thành. Thấu hiểu giáo lý Vô ngã giúp con người hạ bớt cái tôi kiêu ngạo, bớt đi sự chấp trước ích kỷ, từ đó biết sống hòa hợp, yêu thương và có trách nhiệm sâu sắc hơn với vạn vật xung quanh, bởi vì hiểu rằng mình và mọi người vốn có sợi dây liên kết chặt chẽ.
9. Hiểu lầm: Giáo lý Duyên khởi đồng nghĩa với việc mọi sự trên đời đều do số phận hay định mệnh sắp đặt sẵn
Có người lập luận sai lệch rằng: "Nếu đạo Phật nói mọi sự vật, hiện tượng đều vận hành theo luật Duyên khởi (tức là phụ thuộc vào các điều kiện nhân duyên kết hợp), vậy thì con người chúng ta chỉ là những quân cờ bị động, không thể thay đổi được gì".
Sự thật hoàn toàn ngược lại. Chính vì mọi thứ trên đời đều vận hành theo quy luật Duyên khởi (có nguyên nhân và điều kiện mới hình thành), nên thế giới này không bao giờ bị đóng băng hay cố định bởi bất kỳ một bàn tay định mệnh nào. Vì có nguyên nhân, nên chỉ cần chúng ta tỉnh thức để chủ động thay đổi các nguyên nhân và điều kiện ở hiện tại, thì kết quả tự khắc sẽ thay đổi:
Duyên khởi chính là nền tảng vững chắc nhất của niềm hy vọng và khả năng sáng tạo lại cuộc đời.
10. Hiểu lầm: Bắt buộc phải là người uyên bác, thông thuộc làu làu kinh sách mới là người học Phật giỏi
Kinh sách Phật học là kho tàng trí tuệ vô giá, việc học hỏi giáo lý là một bước đi vô cùng cần thiết. Thế nhưng, mục đích tối hậu của việc học Phật hoàn toàn không phải là để biến bộ não của chúng ta thành một thư viện chứa đựng kiến thức, nhằm mục đích đi tranh luận, kiêu ngạo với đời.
Một người dù có khả năng ghi nhớ van vách hàng trăm bài kinh, thuộc lòng tất cả các thuật ngữ Phật học phức tạp, nhưng trong đời sống thực tế vẫn đối xử ích kỷ, hằn học với người xung quanh thì người ấy vẫn chưa thực sự chạm được vào cốt tủy của đạo. Ngược lại, một người dù chỉ hiểu được một vài lời dạy vô cùng giản dị của Đức Phật, nhưng họ sống một đời chân thành, biết bao dung, biết tha thứ và luôn sẵn lòng giúp đỡ những người hoạn nạn, thì người ấy đang đi rất đúng và rất sâu trên con đường Phật pháp. Trí tuệ của đạo Phật phải được minh chứng bằng phẩm chất sống của một đời người.
11. Hiểu lầm: Các tông phái Phật giáo luôn có sự mâu thuẫn, chống đối lẫn nhau
Do nhìn nhận bề ngoài thấy Phật giáo có sự phân chia thành nhiều truyền thống (Nam truyền, Bắc truyền, Thiền tông, Tịnh độ tông...) với các hình thức tu tập, trang phục và cách thức bài trí chánh điện khác nhau, người ngoài dễ có cảm giác về sự chia rẽ nội bộ.
Thế nhưng, nếu có một cái nhìn sâu sắc và toàn diện, ta sẽ thấu suốt rằng tất cả các tông phái Phật giáo chân chính đều chỉ là những phương tiện thiện xảo khác nhau nhằm phục vụ cho một mục tiêu cốt lõi duy nhất: giúp con người tự cởi trói khỏi những xiềng xích của khổ đau, phát triển năng lượng trí tuệ và nuôi dưỡng lòng từ bi lớn lao. Sự đa dạng này không phải là sự mâu thuẫn, mà là một sự phong phú tuyệt vời, tựa như việc một người thầy thuốc tùy thuộc vào từng loại bệnh trạng của bệnh nhân mà bốc những thang thuốc khác nhau.
12. Hiểu lầm: Đạo Phật là một triết lý cổ xưa, lạc hậu và xa rời khoa học hiện đại
Một số người có tư duy cực đoan cho rằng đạo Phật với lịch sử hơn 2.500 năm đã trở nên lỗi thời, không còn phù hợp với thế giới hiện đại của công nghệ và khoa học phát triển.
Đây là một nhận định hoàn toàn sai lầm. Đạo Phật chưa từng chống lại hay e sợ sự phát triển của tri thức khoa học. Ngược lại, tinh thần cốt lõi của Phật giáo là khuyến khích sự quan sát khách quan, thực nghiệm thực tế và tự thân chứng nghiệm. Rất nhiều nhà khoa học, bác sĩ tâm thần học và các nhà vật lý lý thuyết hiện đại đã phải ngả mũ thán phục trước những kiến giải thâm sâu của Đức Phật về bản chất của tâm thức, về cấu trúc của vật chất và vũ trụ. Giữa thế giới hiện đại đầy rẫy những áp lực căng thẳng, sự cô đơn trống trải và chứng bệnh trầm cảm bủa vây, những phương pháp thực hành chánh niệm, thiền tập của đạo Phật chính là liều thuốc cứu cánh giúp con người tìm lại sự cân bằng và bình an nội tâm.
Kết luận
Những hiểu lầm phổ biến trên đây phần lớn đều xuất phát từ thói quen nhìn nhận đạo Phật qua một vài hiện tượng đơn lẻ bề ngoài mà chưa có cơ hội được chiêm ngưỡng toàn bộ bức tranh toàn cảnh rộng lớn. Đạo Phật hoàn toàn không phải là sự bi quan chán đời, không phải là sự trốn tránh trách nhiệm, không phải là sự mê tín dị đoan cầu xin bùa chú, và lại càng không phải là sự tách biệt lập dị khỏi cuộc đời. Đạo Phật là một con đường sống rực rỡ: giúp con người thấy đúng hơn, sống tốt hơn, thương yêu nhiều hơn và đạt được sự tự do đích thực.