Tựa bài mới nhìn thấy, có thể các bạn sẽ cho là quá cao xa, bao quát, viển vông. Đúng vậy, trong phạm vi vài trang giấy làm sao trình bày đầy đủ vấn đề này. Chỉ bàn tới phương thức sống thôi cũng cần một quyển sách, huống chi dám ghi là “nghệ thuật sống”. Vì thế, mình chỉ xin giới hạn lại trong phạm vi cái nhìn của Phật giáo về phương thức sống của hàng bồ tát, thuật ngữ là “tứ nhiếp pháp”. Chủ đề này thiệt ra cũng từng được nhiều vị tôn đức khai triển rồi, bây giờ nhắc lại có khi là dư thừa, làm mất thì giờ thêm. Nên ở đây, mình chỉ lướt qua những gì chúng ta đã biết, chúng ta sẽ dừng lại với những gì quan trọng mà thôi. Bài này sẽ không lặp lại những ý nghĩa phổ thông, giáo điều, có tính hàn lâm, kinh điển, mà chỉ muốn chia sẻ một ít cái thấy của Thiền, chắt lọc vài tinh hoa của Pháp, ứng dụng thực tiễn cho chúng ta.
Mặc dù trong kinh sách vẫn ghi là phương thức của hàng bồ tát hành xử trong đời để có thể nhiếp phục chúng sanh, nhưng ngẫm nghĩ lại thì đây cũng là phương thức tu tập thích hợp cho chúng ta, có thể ứng dụng trong cuộc sống bình thường của mình, với mục tiêu là đạt tới sự hài hoà giữa gia đình, và xã hội. Vì thế hôm nay mình bàn thảo về “tứ nhiếp pháp”, một con đường tu, cũng hoàn hảo, cũng tuyệt diệu, cũng dẫn tới thoát khổ, giác ngộ và giải thoát.
Trong tất cả những bài giảng về “tâm phàm phu”, chúng ta đã nhận ra cái chủ thể, tạo ra xung đột, khổ đau cho mình và người khác, chính là cái “Ngã”. Hễ có cái Ngã thì có chủ quan. Chủ quan hiểu theo thực tế, bình dân, là thiên lệch, là méo mó, là điên đảo, là ích kỷ, là tham lam, là sân hận, là đưa tới những kết quả tất nhiên: tranh chấp, xung đột, khổ đau.
Trong cái thấy tỉnh ngộ, mình biết cái “ngã” không phải là một cái gì có thật, vững bền, hiện hữu. Cái “ngã” cũng là một hiện tượng như tất cả những hiện tượng thế gian khác. Tức là cái “ngã” cũng do vô số duyên sinh ra, nên nó cũng vô thường, biến hoại, và đoạn diệt. Để rồi nó trở thành cái khác, cái “vô ngã”. Tuy nhiên, vì có “ngã” nên tạm thiết lập “vô ngã”. Khi hoàn toàn không có “ngã” thì cũng không cần có “vô ngã”. Tới đây là chỗ “Atakkāvacara”. Ngoài lý luận, ngoài lời.
Bây giờ trở lại chủ đề. Cái nhiếp pháp thứ nhất là “bố thí.” Phương thức này đi trước bước “chú tâm cảnh giác” của bài “Đại kinh Xóm Ngựa”, hay thay thế “dục tầm” bằng “ly dục tầm” của bài kinh “Song tầm”. Hai bài kinh này dạy cho hàng tỳ kheo mới bắt đầu tu từng bước, làm trong sạch tâm của mình, không khởi ra ý nghĩ ác, bất thiện. Trong Tứ Nhiếp Pháp, phải ban phát ra, cho đi, theo khả năng của mình và thích hợp với nhu cầu của người. Ở đây là ý nghĩ tốt, thiện lành cần phải thể hiện ra trong thực tế, mới giúp ích cho người. Bố thí cùng khắp, bình đẳng, thể hiện tâm đã bình đẳng, có trí tuệ và từ bi. Người bố thí được là người đã mở bung cánh cửa tâm đón tất cả những ngọn gió đời. Các bạn để ý nha, mình nói là “cánh cửa tâm”, chứ mình không nói “cánh cửa tâm của mình”.
Tới đây không còn “của mình”. Như vậy, có phải “Bố thí” là một con đường thênh thang đi vào biển “Hạnh phúc” không, hở các bạn?
Tuy nhiên, chúng ta phải hiểu trọn vẹn “nghệ thuật bố thí” thì bố thí mới là con đường Thiền. Nếu hiểu nông cạn, thì bố thí chỉ là việc làm từ thiện thôi, mang tới những kết quả tốt trong giới hạn những pháp hữu vi, hữu lậu mà thôi.
Nói chung, khi mình làm một hành động, với cái tâm nào, thì hành động đó có phẩm chất của cái tâm đó. Thí dụ: mình gởi một số tiền cho một cơ quan từ thiện, với tâm đời, mình muốn có biên lai nhận tiền để miễn trừ thuế, để chứng minh sổ sách rõ ràng, hay danh tánh của mình được công bố cho nhiều người biết v.v... thì có khi sự việc xảy tới chưa đúng, mình sinh ra bực bội, nghi ngờ, lại tạo ra ý nghiệp, lời nghiệp không tốt.
Cho nên, bố thí cũng phải cần có trí tuệ để nâng nó thành nghệ thuật tu tập của con đường tâm linh. Bố thí là thể hiện của tâm cao thượng mới là bố thí có nghệ thuật. Tâm cao thượng thường được diễn tả qua 4 sắc thái: từ, bi, hỷ và xả. Bốn sắc thái tâm này, chúng ta đều biết quá rõ, không cần nói thêm. Mà nền tảng của 4 sắc thái tâm này là cái gì? Chính là Vô phân biệt trí hay Bình đẳng trí. Cũng có nghĩa là “Vô Ngã”.
Mình mới nói tới nhiếp pháp thứ nhất là “Bố thí”, mà cũng hướng mình đi tới giải thoát rồi, giải thoát khỏi sự trói buộc của cái ngục tù Ngã, ngục tù Tham Ái.
“Việc cần làm đã làm xong”, vậy chúng ta có cần bàn tới nhiếp pháp thứ hai, thứ ba, thứ tư hay không? Mình bàn tiếp để cho trọn vẹn là Tứ nhiếp pháp vậy.
Nhiếp pháp thứ hai là “Ái Ngữ”.
Khi quy y và nhận năm giới, mình đã biết giới thứ tư: không nói dối, hay không vọng ngữ. Nếu phân tích chi ly hơn, có nhiều điều không nên, trái lại có nhiều điều nên hay phải làm, thí dụ:
- Phải đúng sự thật. Tuy vậy có những sự thật nói ra sẽ làm buồn khổ cho người, vậy tốt hơn là không nói.
- Phải đúng lúc nói mới nói.
- Phải đúng người cần biết.
- Phải có ích lợi mới nói. Những chuyện vui đùa, vô ích, ma quái, nhảm nhí, đều là phiếm luận, hý luận, không nên nói.
- Phải dùng lời tao nhã, êm đẹp, chân thành. v.v...
Đức Phật đã dạy hàng tỳ kheo khi tụ họp, chỉ bàn có một việc mà thôi: Làm sao hết khổ? Ngoài ra tất cả những việc khác đều là vô ích, là phạm giới. Đối với tất cả những việc khác trong đời, phải giữ im lặng, là sự im lặng của bậc Thánh.
“Này các Tỳ kheo, chớ có nói những câu chuyện của loài súc sanh, những câu chuyện về vua chúa, câu chuyện về ăn trộm, câu chuyện về đại thần, câu chuyện về binh lính, câu chuyện về hãi hùng, câu chuyện về chiến tranh, câu chuyện về đồ ăn, câu chuyện về đồ uống, câu chuyện về vải mặc, câu chuyện về giường nằm, câu chuyện về vòng hoa, câu chuyện về hương liệu, câu chuyện về bà con, câu chuyện về xe cộ, câu chuyện về làng xóm, câu chuyện về thị tứ, câu chuyện về thành phố, câu chuyện về quốc độ, câu chuyện về đàn bà, câu chuyện về đàn ông, câu chuyện về vị anh hùng, câu chuyện bên lề đường, câu chuyện tại chỗ lấy nước, câu chuyện người đã chết, các câu chuyện tạp thoại, các câu chuyện biến trạng của thế giới, câu chuyện về biến trạng của đại dương, câu chuyện về sự hiện hữu và sự không hiện hữu. Vì sao ?
Những câu chuyện này không đưa đến mục đích, không phải căn bản làm cho Phạm Hạnh, không đưa đến yếm ly, ly tham, đoạn diệt, thắng trí, giác ngộ, Niết Bàn. Có nói chuyện, này các Tỳ kheo, các Ông hãy nói chuyện: "Đây là khổ" "hãy nói chuyện: "Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt..."
Kinh Tương Ưng Bộ V, Phẩm Định, tr. 609. (S. V. 149)
Tuy đây là Giới của tỳ kheo, nhưng nếu chúng ta phát tâm tu dõng mãnh như người xuất gia, thì chúng ta cũng nên rèn luyện mình cẩn mật như người xuất gia vậy.
Nhiếp pháp thứ ba là “Lợi Hành”. Đó là hạnh sống hữu ích cho mình và cho người khác. Tùy nơi mình hiểu biết như thế nào là hữu ích, hữu ích về phương diện nào, vậy cũng tùy theo khả năng của mình mà đáp ứng thích hợp. Cho nên cũng cần tới trí tuệ khách quan và bén nhạy để đem lợi ích cho mình và cho người khác.
Nhiếp pháp thứ tư là “Đồng sự”. Tạm hiểu đơn giản là cùng làm chung, cùng hành động, hoạt động như người bình thường trong tập thể. Cũng có ý khuyên mình không tạo ra một khoảng cách giữa ta và người khác, giữa ta và xã hội. Không sống cô lập trong “cái tháp ngà” của riêng mình. Khi một người tự tách mình ra khỏi cuộc đời, không thích giao tiếp, không vui vẻ, cởi mở, có thể là biểu hiện của cái “Ta tự ty” hay cái “Ta tự hào”. Cả hai đều là bộ mặt của “Ngã” cho rằng “ta không bằng ai” hay “không ai bằng ta”. Cách sống tự cô lập này không phải là đời sống lý tưởng của người đi trên con đường tỉnh thức, dù là theo A la hán đạo hay Bồ tát đạo.
Khi xưa, chính đức Phật, cũng như các vị cổ Phật, đều bắt đầu con đường tu bằng hạnh xuất gia rồi ẩn tu, trong núi Tuyết, hay trong rừng hoang, tới khi giác ngộ rồi, các ngài vào đời, thân cận mọi giai tầng trong xã hội, để tìm duyên giáo hoá. Truyền thống tốt đẹp này được gìn giữ cho tới ngày nay. Chúng ta nên thấy rõ như vậy, trong giai đoạn tu thì cần ly gia cắt ái, cần:
“Ngoài dứt các duyên
Trong không nghĩ tưởng,
Tâm như tường vách,
Mới vào được đạo”.
(Tổ Bồ Đề Đạt Ma dạy ngài Huệ Khả)
Nhưng khi đã có trí tuệ rồi, các ngài đã trở lại vào đời giáo hoá, làm lợi ích cho chúng sanh. Đó là ý nghĩa của “Lợi Hành” và “Đồng sự”. Đây là hạnh sống của hàng Bồ tát, tức là người có tâm nguyện dũng mãnh, chí khí ngất trời, đạt cho tới trí tuệ và công đức viên mãn tròn đầy như bậc giác ngộ.
Nghệ thuật sống là hòa hợp với cuộc đời mà không đắm chìm trong cuộc đời. Nghệ thuật này được nói gọn trong 4 khía cạnh: bố thí, ái ngữ, lợi hành và đồng sự. Hôm nay xin giới thiệu thêm một đời sống thanh cao, có ích lợi cho mình và cho cuộc đời, trong cái nhìn của Phật giáo.
SOURCES OF HAPPINESS
Article 22. The Art of Living
At first glance, the title might sound kinda broad, sublime and even so fancy. Yeah, it is! How could we fully refer to such a thoughtful topic just in a few pages? Even it might take one book to write about a way of life. So, I’m gonna stay in the Buddhist viewpoint to talk about the Boddhisatva’s lifestyle under the term “Four Dharma for Mind Subduing”. Many revered monastics did develop this theme. Repeating it might be redundant and wasteful. I’m gonna briefly skim over what we’ve known but hit only on the essentials. There would be no diving into the common, doctrinal, academic or overly formal significance. I simply wish to share some Zen insight, distill some Dharma essence and offer some practical applications for us.
The scriptures describe it’s the way Bodhisattvas interacting in life in order to vanquish human mind and other sentient beings. Upon reflection, it’s also a good approach for mind training. We can apply it in day-to-day life aiming at balance and rapport within family and social life. So, today let’s talk about the “Four Dharma of Mind Vanquishment”, a perfect and wonderful path leading to suffering release, awakening and self-liberation.
With every lecture about “worldly mind”, we’ve realized the root cause of conflicts and sufferings for ourselves and others is the very “self” or ego that brings along subjectivity. In the common and practical sense, it’s kinda distort, bias, craziness, selfishness, craving and fury; consequently, pain, conflicts and struggles brought forth. With awakening, we realize the “self” isn’t real, stable and existent. It’s merely a phenomenon among worldly phenomena. It results from the cause-aligned preconditions; thus, it is ephemeral, fading and disappearing before turning into something else, the “non-self”. Yet, due to the so-called “self”, there’s a temporary “non-self”. Once there’s absolutely no “self”, it’s unnecessary to refer to the “non-self”. That’s where we touch the point of “Atakkāvacara”, beyond words and concepts.
Now, back to the theme. The first subduing dharma is “Donating or Generosity” which precedes the “mindfulness” mentioned in the Sutra of Horse Village. Or it can replace the “thought of sensual desires” by the “thought of giving up cravings” in the Sutra of “ Dual Mind Directions”. Both of the sutras teach newly-ordained monks primary steps to purify their mind without unwholesome thinking risen. In the Four Overcoming Dharma, practitioners must give something suitable to others’ needs and in accordance with their capacity. Here, what offered focus on wholesome thoughts to truly help others in reality. Such distributions or giving, equal and universal, reflect the donors’ mind of fairness, sapience, and empathy. We’ve widely opened the mind door to welcome all life winds or challenges. Please note the emphasis on the word “mind door”, not the “door of our mind”. At this milestone, nothing is “ mine or ours”. Y’all, with that, “generosity” is a broad route steering to the ocean of Happiness, isn’t it?
Yet, it recommends to thoroughly comprehend “ Giving is an art” for it to truly be the Zen path.
With common understanding, donating is solely kinda charity which can yield good fruits but just limited among conditional phenomena. Generally, when an action taken under a certain mind status, that action deeply reflects the quality of that mind. For instance, we donate some amount of money to a charity; with the worldly mind, we want to get the receipts for tax exempts, clarity in finance accounts or our names announced in the public…Then, sometimes what we’ve expected might not yet come, we get irritated, suspicious and unwholesome karmas might generate from our thinking and speech. So, donors need be sagacious to boost Giving up to an art of mind training. Giving isn’t an art unless it manifests “les grands cœurs”, the noble mind that can be shown in compassion, empathy, joice and equanimity. We’ve clearly known all those four mental manifests. But what are their groundworks? It’s the very Non-Discriminative Wisdom or the Wisdom of Equality or the Non-Self. Yeah! Simply with the first subduing dharma, “Generosity”, we are being directed to liberation, and liberated from the “prison of Self and Cravings”.
“What need to be done is done.” Necessary to talk about the second, third and last overcoming dharma? Yeah! To get all of them.
The second one is the Kind Speech. When Taking the Refuge and Accepting the Five Precepts, we’ve known the fourth commandment is to restrain from lying and false speech. With detailed analysis, we find more things we shouldn’t say and more things we should. For instance, we must:
- “ tell the truth”. However, some truths can bring wretchedness to others. Then, we’d better keep quiet.
- “ speak at the right time.”
- “ talk only to the right person or those really in need it.”
- “talk beneficial things.” Avoid joke, idle chatter, gossip.
- “ use kind, nice, courteous and sincere words.
The Buddha once taught the monastics, when gathering, just talk about one topic only, how to end sufferings?
Anything else is useless and breaks the precepts. About all other matters in life, be quiet. That’s the Holy Silence.
“Monks, never talk about the stories of various types of animals, royalties, stealers, high-ranked mandarins, soldiers, terrors, wars, foods and beverages, clothes, beds, wreaths and spices, relatives, carriers, hamlets and villages, towns and cities, countries and homeland, women and men, heroes, random chatters on the streets or at a well, dead people, gossips, changes in the world and oceans, existence or non-existence. Why? Those conversations are not the goals and cornerstones for virtuous merits neither the supports for the sickness of desires, leaving them, ceasing them, wisdom, enlightened and Nirvana. If talking, monks, discuss “This is suffering. This is the Path to end sufferings.”
(Saṃyutta Nikāya V, Chapter of Concentration, p. 609)
Those are the moral rules for the Bhikkhus. If we strongly determine to stay in the path of mind culture like monastics, we should train our mind closely and seriously like them.
The third conquering dharma is “ Useful Actions”, referring to a completely helpful lifestyle for ourselves and others. Depending on our understanding how useful is and in what area is beneficial that we can set ourselves to the best alignments. This dharma also requires objective insights and delicacy to benefit both parties.
The last one is Multi-Collaborations. Simply like a member of a community, we work together and act in harmony with others. It also means there should be no social gap among us and others around. No isolating ourselves in our own “ivory towers”. When someone separates himself from daily life, stops all social communication in a joyless and close-mindedness, he might reveal his “Humble Self” or his “Ego of Pride”. They’re the two sides of the “Ego”, the complexes of inferiority and superiority, or the sense of being lowest or loftiest among others.
A life of isolation is not ideal for anyone on the path to awakening, whether following the Arhat or Bodhisattva path. In the old days, the Buddha himself and the ancient Enlightened all began their spiritual paths by renouncing worldly life and cloistering themselves in snowy mountains or wild jungles for mind cultivation until reaching the full awareness. Then, they re-entered ordinary life to interact with every level in society and wait for the favorable conditions to preach the Dharma and offer versatile helps. This noble tradition has been well-preserved and still alive to this day.
We need clearly understand those phases. In the early stage of mind training, it’s necessary to renounce family attachments and terminate desire clinging. That’s said by the First Patriarch Bodhidharma when teaching the Second Patriarch Hui-K’o:
“ Externally, block all preconditions,
Internally, stop wrong thinking,
Until mind solid like walls
Able to enter the Path.”
But when the Lords attained the utmost wisdom, they all came back to the world to assist humans in their mind cultivation and offer benefits to other sentient beings. That’s the great meanings of “Useful Actions” and “Multi-Cooperations”
This is the lifestyle of the Bodhisattva, who possess hard-stoned vows and aspiration, sky-reaching determination, have attained the Wisdom and full virtuous merits like the Enlightened. The Art of Living is the harmony in life but not being soaked and fluctuated in the mundanity flow. This art can be wholly covered in the four areas: giving, kind speech, useful actions and multi-cooperations . Through the Buddhist lens, I’m so glad to introduce one more noble, helpful lifestyle for yourselves and life.
Bhikkhuni Thích Nữ Triệt Như
Written at the Sunyata Monastery, Aug 08, 2021
English version by Ngọc Huyền