ĐẾN VỚI ĐẠO PHẬT
MỘT CẨM NANG CHO NGƯỜI BẮT ĐẦU TÌM HIỂU
Tâm Diệu – Tịnh Thủy
Nhà xuất bản Ananda Viet Foundation
CHƯƠNG XIV
BÁT CHÁNH ĐẠO
Con đường sống tỉnh thức mỗi ngày
Một con đường dành cho đời sống thực tế
Khi nghe nhắc đến hai chữ "tu học" trong đạo Phật, nhiều người thường có tâm lý nghĩ rằng đó là một hành trình xa xôi, đòi hỏi con người ta phải rời bỏ hoàn toàn cuộc đời trần thế, nương tựa chốn thiền môn và sống một cuộc đời hoàn toàn biệt lập với thế gian. Nhưng thực tế, Đức Phật đã ân cần chỉ dạy một con đường mà bất kỳ ai trong chúng ta cũng đều có thể thực hành ngay trong lòng cuộc sống hằng ngày. Con đường diệu kỳ đó chính là Bát Chánh Đạo.
Bát Chánh Đạo hoàn toàn không phải là một hệ thống lý thuyết suông hay những giáo điều trừu tượng, xa vời. Đó chính là một nghệ thuật sống vô cùng thiết thực:
Nói một cách giản dị, Bát Chánh Đạo là chiếc chìa khóa vạn năng giúp con người sống tỉnh thức, trọn vẹn và an nhiên hơn trong từng khoảnh khắc của đời sống thường nhật.
Vì sao Đức Phật dạy Bát Chánh Đạo?
Sau khi dùng nhãn quan tuệ giác để nhìn thấu suốt bản chất của cuộc đời, Đức Phật không chỉ dừng lại ở lời tuyên thuyết: "Đời là khổ." Ngài không bỏ mặc con người trong bế tắc, mà đã từ bi chỉ ra con đường rực sáng để chúng ta tự mình vượt thoát khỏi những khổ đau ấy.
Con đường giải thoát ấy không dựa dẫm vào sự cầu xin, phó mặc số phận cho bất kỳ một quyền lực thần bí nào bên ngoài, mà nó được xây dựng hoàn toàn trên nền tảng của sự tự chuyển hóa chính mình. Khổ đau của nhân thế vốn dĩ được sinh khởi từ gốc rễ của Vô minh, Tham ái và Chấp thủ. Do đó, muốn chuyển hóa triệt để khổ đau, mỗi người cần phải tự tinh tấn dung bồi:
1. Chánh kiến – Cái thấy đúng
Chánh kiến được Đức Phật đặt ở vị trí dẫn đầu trong Bát Chánh Đạo. Điều này minh chứng cho thấy ngài luôn đặt tầm quan trọng của Trí tuệ làm nền móng cho mọi sự tu tập. Chánh kiến chính là năng lực nhìn nhận và thấu suốt mọi sự vật, hiện tượng đúng như bản chất chân thật của chúng.
Cái thấy đúng đắn ấy bao gồm việc nhận chân rằng:
Khi thấu đạt được những điều này, con người ta sẽ tự khắc thay đổi toàn bộ thái độ và cách thức sống của mình. Đúng như bác đã từng chiêm nghiệm và nhấn mạnh trong những trang hồi ký trước: Chánh kiến chính là cái thấy sâu sắc về giáo lý Duyên khởi. Khi đã thấu rõ Duyên khởi, chúng ta không còn nhìn cuộc đời bằng nhãn quan chia cắt, ích kỷ nữa. Ta hiểu sâu sắc rằng bản thân mình luôn có mối liên hệ mật thiết, không thể tách rời với mọi người xung quanh và toàn bộ sự sống trên hành tinh này.
2. Chánh tư duy – Suy nghĩ đúng
Từ một cái thấy đúng đắn và sáng tỏ, tâm trí ta sẽ tự nhiên phát sinh những luồng suy nghĩ đúng đắn. Tâm của con người chúng ta giống như một mảnh đất màu mỡ. Nếu ta dung túng và gieo xuống đó những hạt giống của tham lam, Sân hận và ích kỷ, thì những gai góc của khổ đau và phiền não sẽ mọc lên che lấp cuộc đời. Ngược lại, nếu ta biết nâng niu và gieo vào lòng đất ấy những hạt giống của tình thương từ bi, sự thấu hiểu và lòng bao dung, tha thứ, mảnh đất tâm ấy sẽ nở ra những đóa hoa an lành, tự tại.
Chánh tư duy chính là việc chúng ta chủ động nuôi dưỡng những xu hướng suy nghĩ tích cực và lành mạnh:
Hãy luôn nhớ rằng, mọi lời nói và hành động trên đời này đều được khơi nguồn từ một ý nghĩ mơ hồ ban đầu. Do đó, muốn thay đổi toàn bộ cục diện cuộc đời, bước đi đầu tiên và tối quan trọng chính là học cách chăm sóc và canh giữ mảnh đất Tâm của chính mình.
3. Chánh ngữ – Lời nói chân thật và có lợi ích
Ngôn từ của con người ẩn chứa một sức mạnh vô cùng to lớn. Một lời nói ái ngữ, chân thành có thể vực dậy một tâm hồn đang tuyệt vọng, có thể xoa dịu và chữa lành một vết thương lòng trĩu nặng, và kiến tạo nên những mối quan hệ thâm tình, tốt đẹp. Nhưng ngược lại, một lời nói dối trá, ác độc cũng có khả năng bóp nghẹt một con người, gây ra sự chia rẽ sâu sắc và thắp lên ngọn lửa hận thù thiêu đốt lẫn nhau.
Chánh ngữ dẫn dắt chúng ta thực hành bốn nguyên tắc phát ngôn:
Trước khi định thốt ra bất kỳ một lời nào, người học Phật luôn biết dừng lại một nhịp để tự vấn bản thân: "Điều mình sắp nói có đúng sự thật không? Điều này có thật sự cần thiết không? Và lời nói này có mang lại lợi ích hay sự an vui cho người nghe không?"
4. Chánh nghiệp – Hành động đúng
Giá trị và nhân cách của một con người được phản ánh chân thật nhất qua chính hành động của họ. Một người có thể thao thao bất tuyệt nói những điều hay lẽ phải, những triết lý cao siêu, nhưng nếu những hành động thực tế của họ lại gây ra sự tổn thương, đổ vỡ cho người khác thì những lời nói ấy hoàn toàn là sáo rỗng, thiếu đi cái gốc đạo đức.
Chánh nghiệp chính là việc chúng ta hướng đời sống của mình vào những hành động thanh tịnh và thiện lành:
Những hành động thiện lành, bao dung ấy không chỉ là sự giúp đỡ, ban tặng cho người khác, mà sâu xa hơn, nó đang âm thầm xây dựng nên một tòa lâu đài bình an, thanh thản ngay trong tâm hồn của chính chúng ta.
5. Chánh mạng – Nghề nghiệp chân chính
Đức Phật chưa bao giờ dạy con người phải quay lưng trốn tránh thực tế cuộc sống cơm áo gạo tiền. Ngài thấu hiểu và chỉ dạy chúng ta cách dấn thân giữa dòng đời xuôi ngược nhưng làm sao để không tự tay gieo rắc thêm đau khổ cho mình và tha nhân. Chánh mạng chính là việc chúng ta lựa chọn phương cách kiếm sống, nuôi dưỡng mạng sống của bản thân và gia đình bằng những nghề nghiệp chân chính, lương thiện.
Một công việc tốt đẹp đích thực không chỉ được đo lường một cách thiển cận bằng mức thu nhập cao hay thấp, mà nó cần phải được soi chiếu qua những câu hỏi mang tính lương tri: "Công việc này của mình có vô tình hay hữu ý gây ra sự tổn hại, đau khổ cho con người và muôn vật ngoài kia không? Nó có phù hợp với tinh thần từ bi và trách nhiệm đạo đức của một người học Phật hay không?" Một phương thức sinh kế trong sạch, không nhuốm chút tà vạy sẽ giúp cho Tâm ta luôn được nhẹ nhàng, thảnh thơi và thanh thản.
6. Chánh tinh tấn – Nỗ lực đúng hướng
Hành trình tu tập và hoàn thiện bản thân hoàn toàn không phải là sự gò ép, bắt buộc cơ thể và tâm trí mình phải rơi vào trạng thái căng thẳng, mệt mỏi. Chánh tinh tấn chính là sự nỗ lực, kiên trì nhưng phải có sự định hướng của Trí tuệ.
Đức Phật đã chỉ ra bốn sự nỗ lực chân chính (Tứ Chánh Cần):
Tiến trình này giống hệt như công việc của một người làm vườn cần mẫn: chúng ta không chỉ chăm chăm lo trồng những đóa hoa thơm, mà còn phải kiên nhẫn nhổ sạch những nhánh cỏ dại; không chỉ lo phát triển những đức tính tốt đẹp, mà còn phải dũng cảm đối diện để chuyển hóa những thói hư tật xấu của bản thân.
7. Chánh niệm – Sống tỉnh thức trong hiện tại
Chánh niệm chính là năng lực có mặt một cách trọn vẹn, trần trụi và không phán xét với giây phút hiện tại. Đó là khi:
Chánh niệm chính là người hộ vệ trung thành giúp chúng ta không bị cuốn phăng đi bởi những thói quen vô thức và những phản ứng tự động mang tính bản năng. Nó tạo ra một khoảng lặng vô giá để Trí tuệ có cơ hội xuất hiện và soi sáng hành vi của ta.
8. Chánh định – Tâm an tĩnh và sâu sắc
Khi cái tâm của chúng ta quá dao động, xáo trộn trước những biến động của cuộc đời, chúng ta sẽ rất khó để nhìn thấy được sự thật chân lý. Điều này giống như một mặt hồ bị những cơn cuồng phong làm nổi sóng dữ dội, chúng ta không cách nào nhìn thấu được cảnh vật hay những viên ngọc quý ẩn sâu dưới đáy hồ.
Chánh định chính là khả năng lắng dịu, gom tụ và làm cho Tâm trở nên tập trung, kiên cố và an ổn vững chãi trước mọi duyên trần. Một cái tâm đạt đến trạng thái an định sâu sắc sẽ giúp chúng ta:
Và trong suốt chiều dài lịch sử Phật giáo, Thiền tập luôn là một phương pháp tối hậu và quan trọng nhất để nuôi dưỡng ngọn lửa Chánh định này.
Bát Chánh Đạo là một vòng tròn chuyển hóa
Mặc dù mang danh số "tám" và được trình bày một cách tuần tự thành tám yếu tố riêng biệt, nhưng Bát Chánh Đạo hoàn toàn không phải là tám bước đi cứng nhắc, tách rời theo kiểu bậc thang. Thực chất, tám yếu tố này luôn có sự dung thông, hòa quyện và liên hệ mật thiết, nâng đỡ cho nhau như một vòng tròn chuyển hóa khép kín: Khi chúng ta có Chánh kiến (cái thấy đúng), suy nghĩ của chúng ta tự khắc sẽ hướng về Chánh tư duy. Khi suy nghĩ đã được thanh lọc, lời nói sẽ tự nhiên trở thành Chánh ngữ và hành động sẽ chuyển thành Chánh nghiệp. Từ những hành vi đúng đắn đó, chúng ta sẽ thiết lập một đời sống Chánh mạng trong sạch. Một đời sống trong sạch lại tiếp thêm năng lượng cho sự nỗ lực hướng thiện (Chánh tinh tấn), làm cho năng lực tỉnh thức (Chánh niệm) ngày càng sắc bén. Khi sự tỉnh thức luôn hiện tiền, tâm trí sẽ dễ dàng đi vào trạng thái lắng dịu sâu xa (Chánh định). Và rồi, chính cái Tâm an định ấy lại quay ngược trở lại, làm cho tuệ giác Chánh kiến của chúng ta ngày càng thêm phần sâu sắc, kiên cố.
Bát Chánh Đạo trong đời sống hằng ngày
Người mới bước chân vào nẻo đạo không cần phải mang tâm lý tự ti, chờ đợi cho đến khi mình thấu triệt được toàn bộ kho tàng kinh điển đồ sộ rồi mới bắt đầu tu tập. Chúng ta hoàn toàn có thể khơi dòng thực tập ngay từ những hành động vô cùng giản dị và mộc mạc hằng ngày:
Con đường đi đến tự do nội tâm
Bát Chánh Đạo xuất hiện trên cuộc đời này không phải để hứa hẹn hay vẽ ra một viễn cảnh huyễn hoặc về một cuộc sống hoàn toàn bằng phẳng, không còn bất kỳ khó khăn hay biến động nào. Bởi vì chừng nào ta còn hiện hữu ở cõi thế này, quy luật Vô thường vẫn luôn vận hành, bệnh tật vẫn có thể viếng thăm, và những tổn thất, mất mát vẫn có thể ập đến bất cứ lúc nào.
Thế nhưng, điểm khác biệt cốt lõi là người biết bước đi trên con đường tỉnh thức này sẽ trang bị được cho mình một nhãn quan hoàn toàn khác biệt. Họ không còn là một chiếc lá khô bị những ngọn gió hoàn cảnh hoàn toàn điều khiển và vùi dập nữa. Bởi vì giờ đây:
Kết luận
Bát Chánh Đạo chính là báu vật, là con đường vàng mà Đức Phật đã từ bi trao lại cho nhân thế để mỗi người chúng ta tự tìm đường trở về với suối nguồn sáng suốt vốn dĩ đã luôn sẵn có bên trong mình. Đó tuyệt đối không phải là con đường trốn chạy hay quay lưng lại với cuộc đời. Đó chính là con đường giúp chúng ta can đảm sống hiên ngang, trọn vẹn ngay giữa dòng đời vạn biến nhưng không bao giờ bị những sợi dây xích của Vô minh, tham lam và Sân hận trói buộc, nhấn chìm.
Mỗi một cái thấy đúng đắn, mỗi một lời nói chân thật, mỗi một hành động thiện lành, và mỗi một phút giây tỉnh thức ở hiện tại... tất cả đều là một bước chân vững chãi đưa chúng ta tiến gần hơn đến bến bờ giác ngộ. Và con đường vạn dặm ấy, thực chất, luôn được bắt đầu ngay từ chính giây phút này.