ĐẾN VỚI ĐẠO PHẬT
MỘT CẨM NANG CHO NGƯỜI BẮT ĐẦU TÌM HIỂU
Tâm Diệu – Tịnh Thủy
Nhà xuất bản Ananda Viet Foundation
CHƯƠNG XI
TỪ BI
Trái tim của người học Phật
Một câu hỏi quan trọng
Nếu một người thông đạt rất nhiều giáo lý Phật pháp, thuộc lòng làu làu muôn vàn kinh sách, có thể biện tài giảng giải những điều thâm sâu về Vô thường, Vô ngã, Duyên khởi... Thế nhưng, trong nếp sống hằng ngày, người ấy vẫn dễ dàng nổi nóng, vẫn ích kỷ, hẹp hòi và thiếu đi sự cảm thông, sẻ chia với những nỗi đau của người xung quanh, thì liệu sự hiểu biết ấy đã thật sự chuyển hóa được tâm tính của họ hay chưa?
Đức Phật chưa bao giờ muốn người học đạo chỉ đơn thuần là thu lượm thêm kiến thức hay trở thành những nhà học giả uyên bác. Điều Ngài hằng mong mỏi là con người ta phải rèn giũa để trở thành một bậc hiền nhân có trái tim rộng mở, bao dung. Đó mới chính là ý nghĩa đích thực và cao cả của Từ bi.
Từ bi là gì?
Trong đời sống thường nhật, chúng ta vẫn hay dùng chữ "thương". Ta thương cha mẹ sinh thành, thương con cái ruột rà, thương bạn bè tri kỷ. Thế nhưng, tình thương thông thường của thế gian đôi khi vẫn còn đi kèm với những tâm niệm mong cầu, sở hữu: "Tôi thương người này vì họ thuộc về tôi", "Tôi thương người này vì họ đem lại niềm vui cho tôi", hay "Tôi chỉ thương khi mọi việc diễn ra suôn sẻ theo đúng ý muốn của tôi." Tình thương ấy, suy cho cùng, vẫn là một tình thương có điều kiện và giới hạn.
Từ bi trong đạo Phật mang một chiều kích rộng lớn và bao la hơn thế rất nhiều:
Từ bi hoàn toàn không phải là một tình thương hạn hẹp chỉ dành riêng cho những người thân thuộc, mà đó là sự mở rộng lòng thương không bờ bến đến với muôn người và muôn loài khắp thế gian.
Từ bi bắt đầu từ sự hiểu biết
Có một chiếc chìa khóa cốt lõi mà chúng ta cần ghi nhớ: Muốn thương yêu một ai đó thật sâu sắc, trước hết ta cần phải thấu hiểu họ. Nếu thiếu đi sự thấu hiểu, chúng ta sẽ rất dễ rơi vào cái bẫy của sự phán xét và định kiến.
Khi nhìn thấy một người đang nổi giận, gắt gỏng, ta liền vội nghĩ: "Người này thật khó chịu và đáng ghét." Nhưng nếu tập nhìn sâu hơn bằng con mắt quán chiếu, ta sẽ nhận ra: Biết đâu họ đang phải mang nặng một nỗi đau thầm kín nào đó? Biết đâu họ đang chịu đựng những áp lực quá sức nặng nề từ cuộc sống? Hoặc có thể từ thuở nhỏ, họ chưa từng được ai dạy cho cách làm chủ và chuyển hóa cảm xúc của mình.
Hiểu không có nghĩa là ta đồng tình hay dung túng cho những hành động sai trái của họ. Nhưng sự hiểu biết sẽ giúp tâm ta không nuôi dưỡng hạt giống thù ghét, oán hận. Đó chính là cội nguồn của lòng Từ bi có Trí tuệ soi đường.
Đức Phật và lòng thương đối với mọi người
Trong suốt cuộc đời Hoằng pháp vĩ đại của mình, Đức Phật không bao giờ giới hạn giáo pháp của Ngài trong tầng lớp giàu sang, quyền quý. Ngài mở rộng vòng tay che chở và đón nhận tất cả mọi căn cơ: từ bậc vương tôn công tử đến kẻ bần cùng nghèo khổ, từ những người thuộc tầng lớp thấp kém nhất trong xã hội thời bấy giờ cho đến cả những người từng lầm đường lạc lối hay đang chìm trong vũng lầy của khổ đau.
Bởi vì trong cái nhìn bình đẳng tuyệt đối của Đức Phật, giá trị chân thật của một con người hoàn toàn không nằm ở danh vọng, địa vị hay xuất thân của họ. Giá trị cao quý ấy vốn dĩ nằm ở khả năng tỉnh thức, tự hối và chuyển hóa tâm thức bên trong mỗi người.
Từ bi không phải là yếu đuối
Có không ít người thường mang nặng tư tưởng sai lầm rằng: "Sống thương yêu và hay tha thứ cho người khác chính là sự nhu nhược, yếu đuối." Nhưng đó là một sự ngộ nhận vô cùng lớn.
Một người dễ dàng nổi trận lôi đình, đập phá hay mắng chửi chưa chắc đã là một người mạnh mẽ. Ngược lại, việc giữ được sự bình tĩnh, an nhiên trước những lời nhục mạ, tổn thương mới chính là biểu hiện của một sức mạnh nội tâm kiên cường nhất. Một người bình thường hoàn toàn có thể trả đũa một lời cay nghiệt bằng một lời cay nghiệt khác thâm sâu hơn. Nhưng một người có Trí tuệ sẽ biết dừng lại, im lặng để chọn lựa một cách ứng xử nhân văn và tốt đẹp hơn. Từ bi không phải là sự nhu nhược để người khác lợi dụng, mà nó luôn đi đôi với Trí tuệ để biết rõ khi nào cần chở che, giúp đỡ và khi nào cần giữ vững các Giới hạn chuẩn mực.
Từ bi đối với chính mình
Nhiều người trong chúng ta thường miệt mài học cách yêu thương, bảo bọc người khác nhưng lại vô tình lãng quên việc thương xót chính bản thân mình. Họ luôn tự dằn vặt, trách móc bản thân bằng những lời cay đắng: "Tôi thật tồi tệ, không đủ tốt", "Tôi đã phạm quá nhiều sai lầm" hay "Tôi là kẻ bất tài, không thể thay đổi."
Tuy nhiên, đạo Phật dạy chúng ta phải biết nhìn nhận chính mình bằng đôi mắt của sự thấu hiểu và bao dung. Trên thế gian này, phàm là con người thì ai ai cũng có những khiếm khuyết, ai cũng có những lúc lầm đường lạc lối. Điều quan trọng không phải là đắm chìm trong mặc cảm, mà là biết nhận diện lỗi lầm, học hỏi từ thất bại để tự mình chuyển hóa. Một người không biết trân quý và thương lấy chính mình thì khó lòng có thể yêu thương người khác một cách lành mạnh và đúng đắn.
Từ bi trong gia đình
Đạo Phật không phải là những điều gì quá cao siêu, xa vời vợi. Lòng Từ bi được bắt đầu và nuôi dưỡng ngay trong chính tổ ấm hằng ngày của mỗi chúng ta:
Nhiều khi trong cuộc đời, chỉ cần một câu nói nhẹ nhàng, ái ngữ đúng lúc đã có thể xoa dịu và chữa lành một vết thương lòng rỉ máu mà người thân của ta đã phải mang theo suốt nhiều năm tháng dài.
Từ bi đối với người không giống mình
Một trong những thử thách lớn nhất của lòng Từ bi chính là thái độ của chúng ta đối với những người có quan điểm, lập trường hoàn toàn đối nghịch với mình. Theo bản năng, chúng ta rất dễ dàng yêu mến những người có cùng sở thích, cùng tư tưởng hay lối sống giống mình.
Nhưng Đức Phật lại dạy chúng ta phải biết mở rộng lòng thương vượt lên trên mọi sự phân biệt đối xử: dù là khác biệt về tuổi tác, hoàn cảnh sống, nếp suy nghĩ hay bản sắc văn hóa. Điều này hoàn toàn không có nghĩa là chúng ta phải từ bỏ chính kiến hay lòng tự trọng của bản thân. Nó có nghĩa là chúng ta vẫn kiên định giữ vững lập trường của mình nhưng vẫn trọn vẹn tôn trọng nhân phẩm và giá trị của người khác.
Từ bi và Duyên khởi
Nhờ thấu hiểu sâu sắc giáo lý Duyên khởi, chúng ta sẽ nhận ra một sự thật rằng: không một ai trên đời này có thể tồn tại hoàn toàn biệt lập. Nỗi đau khổ của một người hoàn toàn có thể tạo ra những hệ lụy, ảnh hưởng đến những người xung quanh. Ngược lại, một hành động thiện lành, tử tế cũng có sức lan tỏa làm ấm áp cả không gian.
Khi đã nhìn thấy vạn vật đều nương tựa và liên hệ mật thiết với nhau trong một mạng lưới trùng trùng, lòng thương yêu trong ta sẽ tự nhiên nảy nở và lớn mạnh. Ta không còn thái độ thờ ơ, vô cảm nghĩ rằng: "Đó là chuyện riêng của họ, chẳng liên can gì đến tôi." Mà ta sẽ bắt đầu ý thức được: "Nỗi đau của người khác cũng chính là một phần trách nhiệm trong thế giới mà tôi đang hiện hữu."
Từ bi cần đi cùng trí tuệ
Trong giáo lý nhà Phật, Từ bi và Trí tuệ được ví như hai cánh của một con chim. Nếu chỉ có một sải cánh đơn độc, con chim vĩnh viễn không thể cất cánh bay cao lên bầu trời tự do được.
Nếu chúng ta có lòng thương người nồng nhiệt nhưng lại thiếu đi Trí tuệ soi đường, ta rất dễ giúp đỡ sai phương pháp. Chẳng hạn như việc thương yêu một người nhưng lại luôn bao che, dung túng cho những hành vi sai trái của họ thì hoàn toàn không phải là đang giúp đỡ, mà là đang gián tiếp làm hại họ. Ngược lại, nếu chỉ có một trí tuệ sắc sảo, tinh thông giáo lý mà lại thiếu vắng đi bầu sữa ngọt ngào của lòng thương, thì sự hiểu biết ấy sẽ dễ trở nên lạnh lùng, tàn nhẫn và kiêu căng. Do đó, người học Phật chân chính luôn phải song hành nuôi dưỡng cả hai: Trí tuệ để nhìn nhận đúng đắn thực tại, và Từ bi để hành động một cách thiện lành, mang lại lợi ích chân thật.
Những thực tập nhỏ của lòng từ bi
Người mới bước chân vào đường đạo không cần phải ép mình bắt đầu bằng những đại nguyện hay những công trình vĩ đại. Lòng Từ bi có thể được tưới tẩm từ những hành động vô cùng giản dị, mộc mạc hằng ngày:
Những việc làm nhỏ nhặt ấy, nếu được chúng ta kiên trì thực hành tinh chuyên mỗi ngày, sẽ như những giọt nước mát lành thấu đẫm, dần dần chuyển hóa toàn bộ con người chúng ta.
Trái tim tỉnh thức
Sau tất cả, người học Phật chân chính không chỉ tự vấn bản thân rằng: "Tôi đã học và thông suốt được bao nhiêu phần kinh sách, giáo lý?" Mà điều quan trọng hơn cả là phải tự hỏi lòng: "Sau ngần ấy năm tháng, tôi đã trở thành một con người biết yêu thương, bao dung và nhẫn nại hơn chưa?"
Bởi vì mục đích tối hậu của Trí tuệ không phải là để mang ra cân đo đong đếm, khoe khoang hay tự mãn rằng mình hơn người khác. Mục đích của Trí tuệ là giúp chúng ta gột rửa, bào mòn đi màn sương mờ của sự Vô minh. Và khi Vô minh ngày một giảm bớt, lòng Từ bi tự nhiên sẽ như vầng thái dương bừng sáng, sưởi ấm cho cuộc đời.
Cánh cửa của tình thương mở ra
Đức Phật chính là biểu tượng tối cao của sự tỉnh thức toàn vẹn. Thế nhưng, sự tỉnh thức ấy hoàn toàn không phải là một trạng thái lạnh lùng, vô cảm hay xa cách thế gian. Một người khi đã thật sự nhìn thấu suốt bản chất của cuộc đời sẽ lại càng thêm yêu kính và thương xót cuộc đời này hơn bao giờ hết.
Họ thấu hiểu rằng:
Chính vì lẽ đó, Từ bi chính là hơi thở, là trái tim sống động của người học Phật. Đó không phải là một khái niệm trừu tượng để mang ra đàm luận, mà là để biến tình thương thành một nếp sống, một cách hành xử thiêng liêng trong từng phút giây của cuộc đời.