ĐẾN VỚI ĐẠO PHẬT
MỘT CẨM NANG CHO NGƯỜI BẮT ĐẦU TÌM HIỂU
Tâm Diệu – Tịnh Thủy
Nhà xuất bản Ananda Viet Foundation
CHƯƠNG X
NGHIỆP
Hiểu đúng về trách nhiệm của chính mình
Một chữ quen thuộc nhưng dễ hiểu lầm
Trong đời sống hằng ngày, chúng ta vẫn thường nghe thấy những câu nói rất quen thuộc: "Đó là nghiệp của tôi", "Chắc họ đang phải trả nghiệp thôi", hay "Kiếp trước ăn ở ra sao, tạo nghiệp thế nào thì kiếp này phải gánh chịu." Những lời bộc bạch ấy đôi khi được người ta dùng như một chiếc phao cứu cánh để giải thích cho những điều trớ trêu, khó hiểu xảy đến trong cuộc đời.
Thế nhưng, nếu không được thấu hiểu một cách thấu đáo, chữ Nghiệp dễ bị biến thành một lý do ngụy biện khiến con người ta buông xuôi, phó mặc cho số phận: "Một khi đã là nghiệp rồi thì mình chẳng thể làm gì để thay đổi được nữa."
Đó hoàn toàn không phải là tinh thần cốt lõi của đạo Phật. Đức Phật chưa bao giờ dạy con người ta sống trong sự buông tay, bất lực trước nghịch cảnh. Ngược lại, giáo lý sâu sắc về Nghiệp đã trao vào tay mỗi chúng ta một món quà vô cùng quý giá: Quyền năng tự chủ và chuyển hóa chính cuộc đời mình.
Nghiệp nghĩa là gì?
Chữ Nghiệp (Karma) theo nghĩa căn bản và nguyên sơ nhất chính là: Hành động có chủ ý.
Điều đó có nghĩa là không phải mọi việc diễn ra trên thế gian này đều có thể quy chụp là Nghiệp. Một cơn mưa giông trút xuống, một chiếc lá khô lìa cành, hay một trận động đất bất ngờ xảy ra... tất cả đều là những hiện tượng vận hành tự nhiên của đất trời. Nhưng khi một con người có ý thức, biết suy nghĩ, biết chọn lựa và quyết định hành động, thì chính những hành động ấy mới cấu thành nên Nghiệp.
Nghiệp luôn được hình thành và biểu hiện qua ba phương diện liên mật:
Ba phương diện này hoạt động liên tục từng ngày, từng giờ, lặng lẽ định hình nên hướng đi cho cả một đời người.
Nghiệp bắt đầu từ tâm
Trước khi một hành động cụ thể hay một lời nói được phát ra bên ngoài, bao giờ cũng có một suy nghĩ nhen nhóm khởi lên trong tâm trí ta. Một lời nói lúc nóng giận, cọc cằn vốn dĩ bắt nguồn từ một trạng thái Tâm đang bị thiêu đốt bởi ngọn lửa bực dọc. Một hành động chìa tay giúp đỡ, chở che lại được khơi nguồn từ lòng trắc ẩn và tình thương người sâu sắc.
Chính vì lẽ đó, Đức Phật đặc biệt nhấn mạnh và đặt trọn vai trò vào mảnh đất của Tâm. Một cái Tâm chứa đựng đầy lòng tham lam, ích kỷ có thể dẫn dắt con người đến những hành động sai lầm, gây tổn thương sâu sắc cho xung quanh. Ngược lại, một cái Tâm thấm đượm lòng Từ bi sẽ hướng ta đến những hành động thiện lành, đem lại lợi ích và niềm vui cho cuộc đời. Muốn xoay chuyển số phận và thay đổi cuộc đời, bước đi tiên quyết chính là học cách quan sát, làm chủ và chuyển hóa ngay chính tâm thức của mình.
Nghiệp không phải là số phận đã được định sẵn
Đây là một điểm tựa vô cùng quan trọng mà chúng ta cần khắc cốt ghi tâm. Có không ít người vẫn mang nặng suy nghĩ sai lầm rằng: "Một khi nghiệp đã tạo ra trong quá khứ thì mãi mãi là một định mệnh cố định, không cách nào lay chuyển." Nhưng nếu mọi thứ đều bị đóng khung cứng nhắc như vậy, thì hành trình tu tập và hoàn thiện bản thân của con người sẽ chẳng còn ý nghĩa gì nữa.
Đức Phật đã chỉ dạy rất rõ: Con người luôn luôn sở hữu khả năng gieo trồng những hạt giống, những nhân duyên mới ngay trong hiện tại. Một người từng phạm phải những sai lầm lầm lỡ trong quá khứ hoàn toàn có thể tự mình thức tỉnh để làm lại cuộc đời. Một người từng sống trong bóng tối của sự Sân hận, thù hằn vẫn có thể học cách bao dung và yêu thương. Một người từng u mê, thiếu hiểu biết vẫn có thể nỗ lực học hỏi để phát triển trí tuệ sáng suốt.
Nếu Nghiệp là một bản án chung thân cố định, cánh cửa giác ngộ sẽ vĩnh viễn đóng sập lại. Nhưng chính vì Nghiệp là một dòng chảy luôn có thể chuyển hóa và thay đổi, nên con người chúng ta mới luôn có quyền hy vọng vào một tương lai tươi sáng hơn.
Một ví dụ đơn giản về nghiệp
Hãy thử ngẫm nghĩ về câu chuyện của một người mang trong mình thói quen hay nóng giận. Mỗi lần cơn thịnh nộ nổi lên, người ấy không kiềm chế được mà buông ra những lời cay độc làm tổn thương sâu sắc đến người chung quanh, tự tay đẩy các mối quan hệ vào sự căng thẳng, rạn nứt, và làm cho chính tâm hồn mình trở nên bất an, điên đảo. Lâu dần, thói quen nóng nảy ấy lặp đi lặp lại sẽ tạo thành một khuynh hướng tính cách cực kỳ mạnh mẽ. Đó chính là một dòng Nghiệp tiêu cực đang vận hành.
Thế nhưng, nếu một ngày người ấy bắt đầu tỉnh thức và thay đổi: họ tập cách quan sát cơn giận của mình khi nó vừa nhen nhóm, học cách dừng lại vài giây trước khi định buông lời nói, kiên nhẫn lắng nghe nhiều hơn và thực hành sự thấu hiểu đối với người khác. Chính những giây phút ấy, những hạt nhân lành mới đã bắt đầu được gieo trồng. Dần dà theo thời gian, con người ấy sẽ trở nên điềm đạm, bao dung hơn. Đó chính là minh chứng sống động cho tiến trình chuyển dịch và thay đổi Nghiệp.
Nghiệp và Duyên khởi
Nghiệp cần phải được soi rọi và thấu hiểu dưới ánh sáng vĩ đại của giáo lý Duyên khởi. Một hành động của ta hoàn toàn không phải tự nhiên xuất hiện một cách độc lập. Nó là kết quả tổng hòa được nhào nặn từ rất nhiều điều kiện đan xen: từ phương pháp giáo dục của gia đình, những trải nghiệm thăng trầm trong quá khứ, môi trường sống xung quanh, cho đến thói quen cố hữu, nếp suy nghĩ hằng ngày và cả những hoàn cảnh thực tế tác động tại thời điểm đó.
Tuy nhiên, điều kỳ diệu và quan trọng nhất nằm ở chỗ: Ngay trong chính dòng chảy chằng chịt của các Nhân duyên ấy, chúng ta vẫn luôn có quyền năng để chọn lựa. Chúng ta không phải là những con rối bị quá khứ hoàn toàn giật dây và điều khiển. Giây phút hiện tại này đây chính là một Nhân duyên mới toanh. Một quyết định sáng suốt, một sự chọn lựa lương thiện trong ngày hôm nay hoàn toàn có thể mở ra một hướng đi mới, tươi đẹp và nhẹ nhàng hơn cho ngày mai.
Đừng dùng nghiệp để phán xét người khác
Có một điều mà chúng ta cần phải đặc biệt cẩn trọng và nhắc nhở mình mỗi ngày: Tuyệt đối không bao giờ được nhìn vào nỗi đau khổ, hoạn nạn của người khác rồi buông lời lạnh lùng: "Đó là nghiệp quả của họ phải gánh chịu thôi."
Bởi vì bản thân chúng ta chỉ là những con người bình thường, ta không cách nào nhìn thấy và thấu suốt được trọn vẹn tất cả những mạng lưới Nhân duyên chằng chịt, uẩn khúc trong cuộc đời của một con người. Một người đang nằm trên giường bệnh đau đớn không phải là cái cớ để chúng ta mang ra phán xét. Một người đang lâm vào cảnh khốn cùng, cơ nhỡ không phải là để chúng ta buông lời xem thường hay dè bỉu.
Thấu hiểu đúng đắn về Nghiệp phải là chất xúc tác làm nảy sinh lòng trắc ẩn và tình thương sâu sắc. Bởi vì khi hiểu rõ, ta biết rằng mỗi một con người đều đang phải chật vật chống chọi và bước đi trong mạng lưới Nhân duyên vô cùng phức tạp của riêng họ. Điều duy nhất chúng ta nên làm là chìa tay giúp đỡ, sẻ chia chứ không phải đứng trên tòa cao để kết án.
Nghiệp và trách nhiệm cá nhân
Giáo lý về Nghiệp mang đến cho chúng ta một bài học vô cùng mạnh mẽ và thực tế về trách nhiệm cá nhân: Trên đời này, tuyệt đối không ai có thể sống thay cuộc đời của chúng ta được. Không ai có thể ăn thay ta để giúp ta no lòng, không ai có thể học thay ta để giúp ta khai mở trí tuệ. Và cũng chính vì thế, chẳng có một bậc thánh thần nào có thể tu tập thay ta để chuyển hóa những tham lam, ích kỷ trong Tâm ta được.
Mỗi một suy nghĩ thầm kín, mỗi một lời nói thốt ra, và mỗi một hành động làm đi đều là một nét bút vẽ nên bức chân dung con người mà chúng ta đang trở thành. Chúng ta chính là người thừa kế hợp pháp duy nhất cho tất cả những gì mình đã gieo tạo trong quá khứ, và đồng thời cũng chính là vị kiến trúc sư trưởng đang tự tay xây dựng nên tòa lâu đài tương lai của chính mình.
Nghiệp không chỉ là chuyện cá nhân
Có người thường lầm tưởng rằng Nghiệp chỉ là câu chuyện riêng tư, liên quan độc nhất đến vận mệnh của một cá nhân mà thôi. Nhưng thực tế, mỗi một hành vi nhỏ nhặt của chúng ta đều có sức lan tỏa và ảnh hưởng trực tiếp đến những người xung quanh.
Một lời nói tử tế, dịu dàng của bạn có thể thắp sáng và thay đổi hoàn toàn tâm trạng ủ dột của một người trong suốt ngày hôm đó. Một hành động nghĩa hiệp, tốt đẹp có thể khơi nguồn cảm hứng thiện lành cho biết bao người khác noi theo. Ngược lại, những năng lượng tiêu cực của sự Sân hận, ích kỷ và hằn học cũng có thể lây lan như một thứ virus độc hại. Vì vậy, sống có ý thức và tỉnh thức về Nghiệp cũng đồng nghĩa với việc chúng ta đang sống có trách nhiệm, có tình thương đối với cả cộng đồng.
Tạo nghiệp lành trong đời sống hằng ngày
Người học Phật hiểu rằng ta không cần phải đợi đến khi có thật nhiều tiền bạc hay khi làm được những điều gì to tát, vĩ đại mới có thể gieo trồng nghiệp thiện. Những nghiệp lành vững chãi nhất lại luôn được bắt đầu từ những điều vô cùng nhỏ nhặt, giản đơn trong nếp sống hằng ngày:
Những điều bình dị ấy, nếu được chúng ta kiên trì lặp đi lặp lại mỗi ngày, sẽ tích tiểu thành đại, lặng lẽ nhào nặn nên một con người mới an yên và tự tại hơn.
Hiểu nghiệp để sống tỉnh thức hơn
Khi đã thấu đạt được ý nghĩa chân thật của giáo lý Nghiệp, chúng ta sẽ không còn than thân trách phận hay oán giận cuộc đời: "Tại sao số phận của tôi lại bất hạnh và khổ đau đến nông nỗi này?" Thay vào đó, chúng ta sẽ bắt đầu tự vấn mình bằng một câu hỏi tỉnh thức hơn: "Tôi đang gieo trồng những hạt nhân gì trong chính giây phút hiện tại này?"
Đối diện với những khúc quanh khó khăn của cuộc sống, ta không còn đắm chìm trong việc luyến tiếc hay oán trách quá khứ. Ta chọn cách tập trung vào khả năng xoay chuyển và hành động thiện lành ở ngay hiện tại. Khi gặp gỡ những người xung quanh, ta không còn vội vã buông lời định kiến, phán xét. Ta học cách nhìn họ bằng đôi mắt của sự thấu hiểu và lòng thương yêu trọn vẹn. Đó mới chính là tinh thần sống cao đẹp và minh triết mà giáo lý Nghiệp muốn hướng tới.
Cánh cửa tự chủ mở ra
Nghiệp tuyệt đối không phải là sợi dây xích vô hình trói buộc con người vào định mệnh tăm tối. Nghiệp chính là một lời nhắc nhở đầy yêu thương rằng: Mỗi người chúng ta đều là chủ nhân, đều nắm giữ vai trò quyết định trong việc kiến tạo nên hạnh phúc cho cuộc đời mình.
Quá khứ dẫu có thăng trầm thì cũng đã lùi xa vào dòng thời gian. Nhưng giây phút hiện tại này đây vẫn đang rộng mở chào đón chúng ta. Mỗi một hơi thở tỉnh thức, mỗi một suy nghĩ thiện lành, và mỗi một hành động chứa đựng trí tuệ đều là một hạt giống mới vô cùng tốt tươi. Và chính từ những hạt giống nhỏ bé ấy, một mùa quả ngọt của tương lai mới, bình an và hạnh phúc, chắc chắn sẽ được hình thành.