ĐẾN VỚI ĐẠO PHẬT
MỘT CẨM NANG CHO NGƯỜI BẮT ĐẦU TÌM HIỂU
Tâm Diệu – Tịnh Thủy
Nhà xuất bản Ananda Viet Foundation
CHƯƠNG IX
DUYÊN KHỞI
Sự thật về mối liên hệ của vạn vật
Một câu hỏi sâu xa về cuộc đời
Có bao giờ trong những phút giây tĩnh lặng, chúng ta tự đặt câu hỏi cho chính mình: "Tôi từ đâu mà có mặt trên cuộc đời này?", "Tại sao tôi lại được sinh ra trong gia đình này mà không phải nơi khác?", "Tại sao tôi lại mang những nét tính cách, những năng lực và sống trong hoàn cảnh như hiện tại?", hay "Vì sao một sự việc xảy ra ở hiện tại lại có thể dẫn đến những kết quả hoàn toàn khác biệt trong tương lai?"
Thông thường, con người chúng ta có khuynh hướng nhìn nhận vạn vật như những mảnh ghép riêng rẽ, độc lập. Ta thường rạch ròi nghĩ rằng: Đây là tôi, đây là người khác; đây là thành công của riêng tôi, đây là thất bại của bản thân tôi; hay đây chỉ là một sự việc đơn lẻ, chẳng liên can gì đến ai.
Thế nhưng, khi Đức Phật nhìn sâu vào bản chất cốt lõi của đời sống bằng tuệ giác, Ngài đã nhìn thấy một sự thật hoàn toàn khác biệt: Không có bất kỳ một sự vật nào có thể tồn tại cô độc một mình. Mọi loài, mọi vật đều có mối liên hệ mật thiết với nhau, và mọi hiện tượng đều do nhiều điều kiện kết hợp mà thành. Đó chính là cốt tủy của giáo lý Duyên khởi.
Duyên khởi là gì?
Nói một cách đơn giản và gần gũi nhất: Duyên khởi nghĩa là mọi sự vật, hiện tượng hiện hữu trên thế gian này đều phải nương vào nhiều nguyên nhân và điều kiện kết hợp lại mới có mặt. Tuyệt đối không có một điều gì có thể tự tự sinh ra từ chính nó.
Hãy nhìn một cái cây xanh tốt, nó đâu thể tự nhiên mà xuất hiện. Để có được dáng vẻ như hôm nay, cái cây ấy cần hội tụ đủ: hạt giống, đất đai, nguồn nước, ánh sáng mặt trời, không khí, thời gian và cả bàn tay chăm sóc của con người cùng vô số điều kiện phụ thuộc khác. Nếu thử thiếu đi một vài điều kiện quan trọng, cái cây ấy chắc chắn không thể sinh trưởng và phát triển như nó đang là.
Con người chúng ta cũng chính là như vậy. Chúng ta không phải là một cá thể hoàn toàn tách biệt khỏi thế giới. Mỗi chúng ta chính là kết quả của vô số Nhân duyên đan xen chằng chịt.
Một hạt cơm chứa cả thế giới
Hãy thử lắng lòng quan sát một hạt cơm nhỏ bé trong bữa ăn hằng ngày của chúng ta. Thoạt nhìn, ta chỉ thấy đó là một hạt cơm vô tri đơn thuần. Nhưng nếu nhìn bằng con mắt sâu sắc hơn, ta sẽ thấy trong hạt cơm ấy có chứa đựng cả một thế giới: có ánh nắng ấm áp của mặt trời, có dòng nước mát của những cơn mưa, có chất dinh dưỡng từ đất mẹ, có giọt mồ hôi tần tảo của người nông dân gieo hạt giống, có công sức lao động của bao người, có phương tiện vận chuyển và cả những điều kiện xã hội ổn định để giúp hạt gạo ấy có thể hiển hiện trên bàn ăn của ta.
Một hạt cơm rõ ràng không phải chỉ là một hạt cơm đơn lẻ. Nó là kết tinh hoàn hảo của cả một mạng lưới Nhân duyên rộng lớn. Thấy được điều đó, trong lòng ta tự nhiên sẽ dâng trào một niềm biết ơn sâu sắc. Ta không còn nhìn cuộc đời bằng con mắt chia cách hay thờ ơ nữa.
Không có gì tồn tại độc lập
Một trong những ảo tưởng lớn nhất của con người chính là suy nghĩ: "Tôi hoàn toàn độc lập và tự chủ." Nhưng chúng ta hãy thử nhìn lại thật kỹ xem.
Chúng ta có thể duy trì sự sống được chăng nếu thiếu đi bầu không khí để thở? Có thể tồn tại được không nếu thiếu nguồn nước để uống? Ta có thể trưởng thành, khôn lớn nếu ngày xưa không có sự chăm sóc, nuôi nấng của người khác? Ngay cả ngôn ngữ mà chúng ta đang sử dụng để giao tiếp hằng ngày cũng không phải do riêng ta tự tạo ra, mà đó là gia sản được truyền thừa qua bao thế hệ. Những hiểu biết, tri thức ta có được cũng là nhờ học hỏi từ biết bao người đi trước. Ngay cả tâm tư, suy nghĩ của ta cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi gia đình, xã hội và những trải nghiệm sống.
Khi nhìn thật sâu, ta sẽ thấu suốt một sự thật: Ta đang có mặt và hiện hữu trong mối liên hệ tương sinh với tất cả vạn vật xung quanh.
Duyên khởi giúp hiểu Vô thường
Trong các chương trước, chúng ta đã cùng nhau tìm hiểu về giáo lý Vô thường. Giờ đây, chính Duyên khởi sẽ giúp ta thấu hiểu một cách cặn kẽ vì sao mọi thứ trên đời lại luôn luôn thay đổi.
Bởi vì mọi sự vật đều nương gá vào các điều kiện khác nhau để hiển hiện. Khi những điều kiện cấu thành ấy thay đổi, bản thân sự vật cũng buộc phải thay đổi theo. Một bông hoa nở rộ là vì có đủ Nhân duyên về thời tiết, đất, nước; khi Nhân duyên biến chuyển, hoa liền héo úa, tàn phai.
Một mối quan hệ giữa con người với con người cũng được hình thành bởi nhiều yếu tố đan xen: sự quan tâm, lòng chia sẻ, niềm tin tưởng và hoàn cảnh chung sống. Khi những điều kiện ấy thay đổi, mối quan hệ ấy cũng có thể sẽ đổi thay. Điều đó xảy ra không phải vì cuộc đời bất công hay sai trái, mà đơn giản vì mọi Pháp trên thế gian đều vận hành theo đúng quy luật Duyên khởi.
Duyên khởi giúp hiểu Vô ngã
Duyên khởi cũng chính là chiếc chìa khóa tối quan trọng để chúng ta mở cánh cửa thấu hiểu giáo lý Vô ngã. Nếu tất cả mọi thứ đều do nhiều điều kiện nương tựa vào nhau mà tạo thành, thì rõ ràng không thể tồn tại một cái "tôi" hoàn toàn độc lập, đứng biệt lập bên ngoài vũ trụ.
Cái mà chúng ta vẫn quen gọi là "tôi" thực chất cũng chỉ là một dòng hợp lưu của các Nhân duyên: thân thể này là nhận từ cha mẹ, kiến thức này là do học hỏi mà có, tính cách này được nhào nặn từ những kinh nghiệm trong quá khứ, suy nghĩ này chịu tác động từ môi trường sống, và cảm xúc này nảy sinh từ những tiếp xúc hằng ngày.
Ta vẫn là ta, với đầy đủ trách nhiệm và tình thương, nhưng ta không phải là một thực thể cố định, tách biệt hay bất biến.
Duyên khởi thay đổi cách nhìn về người khác
Khi chưa thấu hiểu được giáo lý Duyên khởi, chúng ta rất dễ buông lời phán xét hay dán nhãn cho người khác: "Người ấy thật xấu xa", "Người ấy ích kỷ quá", hay "Người ấy luôn luôn làm những điều sai trái."
Nhưng một khi đã nhìn bằng con mắt Duyên khởi, ta sẽ nhận ra mỗi con người đều là kết quả tổng hòa của rất nhiều hoàn cảnh trớ trêu phía sau. Một người hay nóng giận, gắt gỏng có thể vì họ đã từng phải gánh chịu quá nhiều tổn thương trong đời. Một người sống ích kỷ có thể vì họ chưa bao giờ được học cách yêu thương đúng nghĩa. Một người phạm phải sai lầm có thể đang bị những điều kiện tăm tối trong quá khứ bủa vây và chi phối.
Thấu hiểu Duyên khởi hoàn toàn không phải là sự dung túng hay bao che cho cái xấu, cái ác. Điều đó có nghĩa là ta học cách nhìn nhận người khác bằng lăng kính của trí tuệ và lòng Từ bi bao dung hơn.
Duyên khởi không phải là định mệnh
Có một sự hiểu lầm rất phổ biến mà nhiều người thường mắc phải: "Nếu mọi thứ trên đời đều do nhân duyên tạo thành, vậy phải chăng số phận của chúng ta đã được an bài và quyết định từ trước?"
Câu trả lời chắc chắn là: Không. Duyên khởi tuyệt đối không phải là định mệnh hay số số kiếp an bài. Ngược lại, Duyên khởi chứng minh cho chúng ta thấy rằng mọi thứ đều có thể xoay chuyển và thay đổi.
Vì mọi sự vật đều do nhiều điều kiện tạo thành, nên nếu chúng ta chủ động thay đổi các điều kiện đầu vào, kết quả đầu ra chắc chắn sẽ thay đổi. Một người vốn hay nóng giận hoàn toàn có thể thực tập để trở nên bình tĩnh, an yên. Một người đang chìm trong đau khổ có thể học cách chuyển hóa nỗi đau. Một người còn mê mờ, chưa hiểu biết hoàn toàn có thể tu tập để khai mở trí tuệ. Chính vì cuộc đời vận hành theo Duyên khởi nên con người mới có cơ hội tu tập, hoàn thiện và làm chủ vận mệnh của chính mình.
Duyên khởi đưa đến lòng từ bi
Khi đã nhìn thấy rõ ràng rằng tất cả chúng ta đều liên hệ mật thiết và phụ thuộc lẫn nhau, ta không còn có thể dễ dàng sống một cuộc đời ích kỷ, hẹp hòi được nữa. Ta hiểu sâu sắc rằng: hạnh phúc của người khác có ảnh hưởng trực tiếp đến niềm vui của mình, và nỗi đau của họ cũng liên quan mật thiết đến đời sống của mình.
Một hành động nhỏ, một cử chỉ đơn giản của ta cũng có thể tạo ra làn sóng ảnh hưởng đến những người chung quanh. Một lời nói nhẹ nhàng, ái ngữ có thể đem lại niềm vui sống cho ai đó; nhưng một lời nói lúc nóng giận, cọc cằn có thể gieo rắc tổn hại và làm rỉ máu một con tim. Chính vì thấu suốt sợi dây liên hệ vô hình ấy, lòng Từ bi chân thật sẽ tự nhiên phát sinh mà không cần khiên cưỡng.
Chánh kiến chính là thấy được Duyên khởi
Đến đây, chúng ta đã có thể hiểu sâu sắc hơn lời dạy của các bậc hiền triết: "Chánh kiến chính là thấy được Duyên khởi." Bởi vì một khi đã đạt được cái thấy Duyên khởi, ta không còn nhìn nhận thế giới bằng sự chia cắt, phân biệt nữa.
Ta nhận ra:
Tất cả vạn vật, vạn sự đều đang vận hành, nương tựa lẫn nhau trong một mạng lưới Nhân duyên vô cùng vĩ đại. Đó mới chính là cái nhìn rộng lớn, sáng suốt và tiệm cận với sự thật nhất.
Cánh cửa của sự kết nối
Duyên khởi mở ra cho chúng ta một cách nhìn hoàn toàn mới mẻ và bao dung về cuộc đời. Đối diện với nghịch cảnh, ta không còn oán trách hay hỏi: "Tại sao chuyện khổ đau này chỉ xảy đến với mỗi mình tôi?", mà sẽ bình tâm tự vấn: "Những nhân duyên nào đã đưa đến điều này?" Ta không còn chỉ chăm chăm tìm lỗi, đổ vách trách nhiệm nơi người khác, mà học cách tìm hiểu những nguyên nhân sâu xa ẩn khuất phía sau.
Ta không còn cảm thấy mình bị cô lập, cô đơn giữa cuộc đời rộng lớn, mà tự tin thấy mình là một phần không thể tách rời của toàn bộ sợi dây sự sống linh thiêng. Và khi cánh cửa của cái thấy ấy mở ra, trí tuệ và lòng Từ bi sẽ đồng thời cùng phát sinh, soi sáng cho chặng đường ta đi.
Một bước tiến sâu hơn trên con đường Phật học
Một người mới bước chân đến với đạo Phật có thể chỉ bắt đầu bằng việc học những điều căn bản để sống tốt, sống thiện. Nhưng càng đi sâu vào giáo lý, họ sẽ nhận ra một sự thật vĩ đại: Đạo Phật không chỉ đơn thuần dạy ta cách làm một người tốt ở đời. Đạo Phật dạy chúng ta cách nhìn thấy rõ ràng và chân thực bản chất thực tại của đời sống.
Mà một trong những sự thật sâu sắc, tối thượng nhất chính là: Mọi sự vật đều do duyên mà sinh, do duyên mà thay đổi, và cũng do duyên mà tiếp nối. Thấy được Duyên khởi là ta đã thấy được quy luật vận hành của cuộc đời. Và đó chính là bước đi vững chãi đầu tiên trên con đường đạt đến trí tuệ giải thoát chân thật.