ĐẾN VỚI ĐẠO PHẬT
MỘT CẨM NANG CHO NGƯỜI BẮT ĐẦU TÌM HIỂU
Tâm Diệu – Tịnh Thủy
Nhà xuất bản Ananda Viet Foundation
CHƯƠNG VIII
VÔ NGÃ
Có thật có một cái "tôi" bất biến không?
Một câu hỏi rất gần gũi nhưng rất sâu sắc
Từ khi còn nhỏ, chúng ta đã quá quen thuộc với những câu nói hằng ngày: "Tôi là tôi", "Đây là của tôi", "Ý kiến của tôi", "Danh dự của tôi", "Thành công của tôi", hay "Người khác phải tôn trọng tôi." Cái "tôi" dường như là điều hiển nhiên và chắc chắn nhất trong cuộc sống của mỗi con người.
Thế nhưng, Đức Phật lại mời gọi chúng ta dừng lại một chút để đặt một câu hỏi sâu xa hơn: Cái “tôi” ấy thực chất là gì? Nó có phải là một thứ luôn luôn nguyên vẹn, giống nhau từ lúc ta sinh ra cho đến khi nhắm mắt xuôi tay không? Hay nó chỉ là một dòng biến đổi liên tục mà chúng ta tạm đặt cho một cái tên để gọi?
Đây chính là cánh cửa dẫn lối chúng ta bước vào giáo lý Vô ngã.
Vô ngã không có nghĩa là không có con người
Trước hết, chúng ta cần hiểu rõ một điều cốt lõi: Đạo Phật chưa bao giờ dạy rằng con người không tồn tại.
Chúng ta vẫn đang có một đời sống hiện hữu, vẫn có những cảm xúc buồn vui, và vẫn phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trước mọi hành động của chính mình. Khi một người bị đau, nỗi đau ấy là có thật. Khi một người thương yêu, tình thương ấy là có thật. Khi một người làm điều thiện hay điều xấu, những hành động ấy đều tạo ra kết quả rõ rệt.
Vì vậy, Vô ngã không phải là sự phủ nhận sự hiện hữu của con người. Điều mà Đức Phật muốn chỉ dạy là: Không có một cái "tôi" cố định, hoàn toàn độc lập và bất biến đứng phía sau để làm chủ tất cả những sự thay đổi ấy.
Hãy nhìn lại chính mình
Chúng ta thường mặc định nghĩ rằng: "Tôi chính là thân thể này." Nhưng hãy thử quan sát xem, thân thể này có thật sự đứng yên và không thay đổi hay không?
Từng tế bào trong cơ thể chúng ta đang sinh ra và chết đi trong từng giây phút. Vậy thì, cái thân thể luôn luôn biến chuyển từng ngày ấy có xứng đáng được coi là một cái "tôi" bất biến hay không?
Chúng ta cũng thường nghĩ: "Tôi chính là suy nghĩ và tư tưởng của tôi." Nhưng suy nghĩ lại là thứ thay đổi nhanh chóng nhất. Hôm nay ta thích điều này, ngày mai ta có thể không còn tha thiết với nó nữa. Hôm nay ta buồn bã, ủ rũ, nhưng ngày mai tâm trạng ta có thể lại vui vẻ, hân hoan. Nếu suy nghĩ và cảm xúc cứ liên tục thay đổi như những làn sóng ngoài khơi, thì cái gì mới thực sự là cái "tôi" cố định của ta?
Con người giống như một dòng sông
Hãy cùng ngắm nhìn một ví dụ rất gần gũi trong đời sống: Một dòng sông.
Chúng ta gọi nó bằng những cái tên như sông Hương, sông Hồng hay bất kỳ một con sông nào khác. Thế nhưng, nước trong dòng sông ấy lại luôn luôn chảy xuôi. Giọt nước của ngày hôm qua đã trôi ra biển lớn, hoàn toàn không phải là giọt nước của ngày hôm nay. Ngay cả hình dáng, lòng sông cũng thay đổi, bồi lở theo thời gian. Nhưng dù vạn vật dịch chuyển, chúng ta vẫn dùng một cái tên duy nhất để gọi dòng vận hành liên tục ấy.
Con người chúng ta cũng tương tự như vậy. Bản chất của chúng ta là một dòng chảy liên tục của: thân thể, cảm giác, suy nghĩ, ký ức, nhận thức và hành động. Chúng ta tạm gọi dòng vận hành tổng hòa ấy là "tôi". Nhưng khi nhìn sâu bằng trí huệ, ta sẽ thấy nó không phải là một vật thể riêng biệt, đứng yên hay bất biến.
Duyên khởi giúp chúng ta hiểu Vô ngã
Trong chương trước, chúng ta đã cùng nhau bàn luận về quy luật Duyên khởi. Đây chính là chiếc chìa khóa vàng để chúng ta thấu suốt về Vô ngã.
Không có bất kỳ một sự vật nào trên thế gian này có thể tự mình tồn tại cô độc. Một con người cũng không thể nào tồn tại hoàn toàn độc lập với xung quanh. Ta có mặt trên đời này là nhờ có cha mẹ sinh thành, nhờ thức ăn nuôi dưỡng, nhờ không khí để thở, nhờ nguồn nước để uống, nhờ giáo dục để trưởng thành, nhờ xã hội để gắn kết và nhờ vô số Nhân duyên khác tạo thành.
Nếu tách rời tất cả những yếu tố nương tựa ấy ra, cái gọi là "tôi" sẽ không còn tồn tại như ta vẫn tưởng. Nhận ra điều này không hề làm giảm đi giá trị của bản thân chúng ta. Ngược lại, nó giúp ta nhìn thấy mình đang gắn bó và liên hệ sâu sắc với toàn bộ sợi dây sự sống trên cuộc đời.
Vì chấp có một cái tôi cố định nên con người đau khổ
Phần lớn những nỗi khổ niềm đau của con người đều bắt nguồn từ việc ta cố chấp muốn bảo vệ và tôn sùng cái tôi của mình.
Nhưng nếu chịu khó nhìn sâu hơn, ta sẽ thấy: danh tiếng có thể thay đổi, tài sản có thể tiêu tán, ý kiến có thể đổi thay và cảm xúc cũng có thể biến chuyển. Mọi thứ mà ta vẫn khăng khăng gọi là "của tôi" thực chất đều đang vận hành theo quy luật Nhân duyên. Càng bám chặt vào một cái tôi cố định và muốn bắt mọi thứ đứng yên, ta càng tự làm cho mình dễ bị tổn thương trước những giông bão của cuộc đời.
Hiểu Vô ngã không làm con người trở nên vô trách nhiệm
Có người sẽ lo lắng và đặt câu hỏi: "Nếu không có cái tôi cố định, vậy thì ai sẽ là người chịu trách nhiệm trước những sai lầm hay luật nhân quả?" Đây là một câu hỏi vô cùng quan trọng.
Đạo Phật chưa bao giờ nói rằng: "Vì không có cái tôi nên chúng ta muốn làm gì thì làm, sống vô kỷ luật ra sao cũng được." Ngược lại, chính vì hiểu rằng mọi lời nói, hành động đều do Nhân duyên tạo thành và đều để lại kết quả rõ rệt, con người lại càng cần phải sống một cách có trách nhiệm hơn bao giờ hết.
Một lời nói ra có thể làm người khác mỉm cười nhẹ nhõm hoặc đau khổ thắt lòng. Một hành động làm đi có thể tạo ra lợi ích tốt đẹp hoặc gieo rắc tổn hại cho xung quanh. Thấu hiểu Vô ngã giúp chúng ta bớt đi sự ích kỷ, hẹp hòi, nhưng đồng thời lại làm tăng trưởng các giá trị đạo đức cao đẹp trong ta.
Vô ngã mở ra lòng từ bi
Khi tâm trí còn bị che mờ bởi sự cố chấp vào một cái tôi riêng biệt, chúng ta thường có xu hướng phân chia: "Tôi khác với người khác", "Lợi ích cá nhân của tôi phải được đặt lên hàng đầu", hay "Những chuyện không may xảy đến với người khác chẳng liên quan gì đến tôi."
Nhưng khi đã có được cái thấy của Duyên khởi, ta chợt nhận ra mình và mọi người xung quanh luôn hòa quyện làm một. Niềm vui của người khác có tầm ảnh hưởng đến ta, và nỗi đau của họ cũng liên hệ mật thiết với cuộc đời ta. Không khí ta đang thở, thức ăn ta đang ăn, cuộc sống bình yên ta đang có đều được dệt nên từ vô số sự sống bao quanh. Chính từ cái thấy rộng lớn ấy, lòng Từ bi chân thật sẽ tự nhiên phát sinh từ sâu thẳm tâm hồn.
Một người thấu hiểu Vô ngã sẽ sống như thế nào?
Người hiểu về Vô ngã hoàn toàn không phải là một người lạnh lùng, chán đời hay không có cá tính riêng. Họ vẫn hăng say làm việc, vẫn yêu thương hết mình, vẫn chu đáo chăm sóc gia đình và vẫn nuôi dưỡng những ước mơ tốt đẹp cho cuộc sống.
Thế nhưng, tâm thế sống của họ đã trở nên nhẹ nhàng và thảnh thơi hơn rất nhiều:
Bởi vì họ hiểu thấu suốt rằng: Mọi sự việc diễn ra trên đời đều chỉ là một dòng Nhân duyên đang không ngừng vận hành và dịch chuyển.
Vô thường và Vô ngã luôn song hành cùng nhau
Nếu Vô thường dạy cho chúng ta bài học rằng: "Mọi sự vật, hiện tượng trên đời luôn luôn thay đổi", thì Vô ngã giúp chúng ta thấu suốt rằng: "Không có một cái tôi cố định nào đứng ra sở hữu và điều khiển tất cả những sự thay đổi ấy."
Hai giáo lý này liên hệ mật thiết và không thể tách rời nhau. Thấy được Vô thường giúp tâm ta bớt đi sự chấp giữ, bám víu mù quáng. Thấy được Vô ngã giúp ta bớt đi lòng vị kỷ, hẹp hòi. Và khi một con người biết bớt chấp giữ, bớt vị kỷ, thì tâm hồn của họ sẽ tự khắc chạm vào sự tự do và bình an chân thật.
Cánh cửa tự do mở ra
Giáo lý Vô ngã không phải là một mớ lý thuyết suông để mang ra tranh luận hay mổ xẻ bằng trí óc. Đó là một góc nhìn thông tuệ giúp con người sống một đời nhẹ nhàng, tự tại hơn.
Nó không bảo rằng: "Tôi không tồn tại", mà nó nhắc nhở chúng ta: "Tôi không phải là một cái gì đó cố định, tách biệt và bất biến." Tôi chính là một dòng sống đang liên tục hình thành và tuôn chảy trong mối liên hệ mật thiết với toàn bộ vũ trụ bao la.
Khi đã hiểu được như vậy, chúng ta sẽ tự khắc bớt đi sự phòng thủ để bảo vệ cái tôi nhỏ bé của mình. Ta bớt sợ hãi trước những mất mát, bớt đi những tranh đấu danh lợi không cần thiết, và bắt đầu sống một cuộc đời ngập tràn trí tuệ, sự khiêm nhường cùng một tình thương yêu rộng lớn bao dung.