ĐẾN VỚI ĐẠO PHẬT
MỘT CẨM NANG CHO NGƯỜI BẮT ĐẦU TÌM HIỂU
Tâm Diệu – Tịnh Thủy
Nhà xuất bản Ananda Viet Foundation
PHỤ LỤC III
NHỮNG CÂU HỎI THƯỜNG GẶP
Của người mới tìm hiểu đạo Phật
1. Đạo Phật thực chất là gì?
Đạo Phật là con đường do Đức Phật Thích Ca Mâu Ni chỉ dạy nhằm mục đích giúp con người thấu triệt được bản chất thực tại của cuộc đời và tự mình chuyển hóa tận gốc rễ những nỗi khổ đau.
Trong ngôn ngữ gốc, danh từ "Phật" (Buddha) biểu thị cho một bậc đã hoàn toàn tỉnh thức, đã giác ngộ toàn vẹn. Vì lẽ đó, đạo Phật không đơn thuần chỉ là một hệ thống đức tin hay tín ngưỡng tôn giáo thụ động, mà bản chất là một tiến trình tu học toàn diện kiềng ba chân bao gồm:
Nói một cách dung dị: Đạo Phật chính là con đường dẫn dắt con người bước ra khỏi bóng tối của sự vô minh để đi đến ánh sáng của sự thấu hiểu, chuyển hóa trạng thái bất an thành sự bình an tự tại.
2. Đức Phật có phải là một vị thần linh hay thượng đế không?
Hoàn toàn không. Theo đúng tinh thần giáo lý cốt lõi của Phật giáo, Đức Phật chưa bao giờ tự nhận hay được xem là một vị thần linh tối cao có khả năng sáng tạo ra vũ trụ, cũng như không có quyền năng quyết định hay áp đặt số phận, họa phúc của bất kỳ ai.
Ngài là một con người lịch sử, bằng nỗ lực tu tập và thiền định kiên cường của tự thân, đã tự mình thấu suốt được các quy luật vận hành của cuộc đời và từ lòng từ bi đã vạch lối, chỉ lại con đường ấy cho nhân thế. Đức Phật chưa bao giờ đưa ra lời tuyên bố: "Hãy tin ta vì ta có quyền năng tối thượng". Ngài luôn nhắc nhở: "Hãy tự mình thực hành và trải nghiệm thấy rõ sự thật". Người học Phật đúng nghĩa không đến với Ngài để cầu xin sự ban ơn, mà để học theo con đường sống và tu tập của Ngài.
3. Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?
Câu trả lời này hoàn toàn phụ thuộc vào góc độ định nghĩa của chúng ta về khái niệm "tôn giáo":
Chính vì vậy, nhiều học giả phương Tây thường nhìn nhận đạo Phật như một sự kết hợp hài hòa giữa phương diện tôn giáo, triết học sâu sắc, khoa học tâm thức và một lối sống đạo đức thực hành.
4. Đạo Phật có tin vào sự hiện hữu của Thượng đế không?
Đạo Phật không tốn thời gian vào việc phủ nhận hay tranh luận về sự tồn tại của các cảnh giới tâm linh hay các vị chư thiên trong vũ trụ. Tuy nhiên, Đức Phật không đặt bất kỳ một đấng sáng tạo tối cao mang tính định mệnh nào vào vị trí trung tâm của hệ thống giáo lý. Điều mà Đức Phật dành trọn vẹn sự quan tâm tối thượng chính là những vấn đề thực tế:
Thay vì hướng con người cầu cạnh vào một thế lực huyền bí bên ngoài, Ngài hướng tâm trí chúng ta quay ngược trở về bên trong để thấu hiểu bản tâm và nhận chân các quy luật tự nhiên như nhân quả, vô thường và duyên khởi.
5. Người học Phật có bắt buộc phải thường xuyên vào chùa không?
Hoàn toàn không bắt buộc. Chùa chiền là một không gian vô cùng quý báu, thanh tịnh để chúng ta đến học hỏi giáo lý, tham gia các khóa tu tập và gặp gỡ những người bạn đồng đạo cùng chí hướng để nâng đỡ nhau. Thế nhưng, Phật pháp hoàn toàn không phải là thứ chỉ tồn tại bó hẹp bên trong bốn bức tường của ngôi chùa.
Một con người biết sống chân thật, yêu thương và giữ mình tỉnh táo giữa những biến động của cuộc sống thường nhật thì dù không có điều kiện đi chùa thường xuyên, người ấy vẫn đang thực hành đạo Phật một cách sâu sắc.
6. Có phải cứ muốn theo đạo Phật thì bắt buộc phải ăn chay trường không?
Ăn chay là một phương pháp thực hành vô cùng tốt đẹp nhằm nuôi dưỡng lòng từ bi, bảo vệ sức khỏe và giảm thiểu tối đa sự tổn hại, tước đoạt mạng sống của các loài chúng sinh. Tuy nhiên, tùy thuộc vào các truyền thống Phật giáo khác nhau (như Nam truyền hay Bắc truyền) sẽ có những quy định và cách thức thực hành khác nhau về việc ăn uống.
Điều mang tính căn bản và cốt tủy hơn cả việc ăn gì bên ngoài, chính là việc ta nuôi dưỡng cái gì bên trong: nuôi dưỡng lòng thương yêu, không cố ý sát hại hay gây đau khổ cho muôn loài, và sống một đời thiện lành. Một người hoàn toàn có thể bắt đầu bước đi trên con đường học Phật từ việc chuyển hóa tâm tính, sửa đổi hành vi, rồi tùy thuộc vào duyên sự và sức khỏe của bản thân để thực hành ăn chay (từ vài ngày trong tháng tiến dần lên) một cách tự nguyện, an vui mà không bị áp lực.
7. Có cần phải thường xuyên tụng kinh mới được coi là tu Phật không?
Tụng kinh là một phương pháp thực hành tâm linh mang lại rất nhiều lợi ích thiết thực. Khi chúng ta tụng đọc những lời dạy của Đức Phật bằng một tâm thái tập trung và chánh niệm, phương pháp này giúp ta:
Thế nhưng, tụng kinh không phải là toàn bộ bức tranh của việc tu học. Điều tối quan trọng là những lời kinh tiếng kệ ấy có thực sự được ta thấu hiểu và chuyển hóa thành hành động sống hằng ngày hay không. Một người dù có thuộc lòng và tụng đọc hàng ngàn bộ kinh, nhưng bước ra đời vẫn vẹn nguyên tâm tính ích kỷ, đối xử nghiệt ngã với người xung quanh thì lời kinh ấy vẫn chưa thực sự chạm được vào chiều sâu của tâm thức.
8. Giữa hai phương pháp Thiền và Niệm Phật, phương pháp nào đúng đắn hơn?
Đây là một câu hỏi kinh điển mà rất nhiều người mới tìm hiểu đạo Phật thường băn khoăn. Câu trả lời chính xác là: Không có phương pháp nào là cao hay thấp, đúng hay sai hơn.
Cả hai phương pháp đều giống như những viên thuốc có công năng chữa trị những căn bệnh khác nhau của tâm trí. Điều quan trọng duy nhất là phương pháp nào thực sự phù hợp với căn cơ, tính cách của bác, giúp bác giảm bớt phiền não, cảm thấy tâm mình nhẹ nhàng, tăng trưởng trí tuệ và lòng từ bi thì đó chính là phương pháp đúng đắn nhất dành cho bác.
9. Vì lý do gì mà Phật giáo lại có quá nhiều tông phái khác nhau?
Sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn, ngọn đèn giáo pháp của Ngài đã được các thế hệ học trò tiếp nối và truyền bá rộng khắp qua nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ với những đặc thù văn hóa, ngôn ngữ và phong tục hoàn toàn khác biệt. Để Phật pháp có thể bám rễ và giúp ích cho người dân bản địa, các vị đại sư đã uyển chuyển thiết lập nên các phương thức tiếp cận khác nhau, từ đó hình thành nên các truyền thống lớn như: Phật giáo Nam truyền, Bắc truyền, Thiền tông, Tịnh độ tông, Mật tông...
Mặc dù có sự phong phú về phương pháp thực hành và ngôn ngữ diễn đạt, nhưng tất cả các tông phái chân chính đều đồng nhất ở những điểm cốt lõi: đều lấy việc chuyển hóa khổ đau, phát triển tuệ giác và nuôi dưỡng lòng từ bi làm tôn chỉ tối cao.
10. Một người không có niềm tin vào tôn giáo thì có thể học Phật được không?
Hoàn toàn có thể. Rất nhiều người hiện đại tìm đến với đạo Phật ban đầu hoàn toàn không phải vì yếu tố tín ngưỡng, mà vì họ bị thu hút bởi hệ thống triết học thực tế, phương pháp rèn luyện tâm trí qua thiền tập, hoặc những giá trị đạo đức nhân văn giúp cân bằng đời sống tinh thần. Đạo Phật chưa bao giờ đóng cửa hay ép buộc bất kỳ ai phải ký thác một niềm tin mù quáng ngay từ đầu. Bạn hoàn toàn có thể tiếp cận đạo Phật như một môn khoa học tâm thức, trải nghiệm thực hành những điều cảm thấy phù hợp, và tự thân kiểm chứng xem nó có mang lại sự bình an cho nội tâm mình hay không.
11. Nghiệp có phải là một số phận định mệnh không thể thay đổi?
Tuyệt đối không. Đạo Phật không chủ trương thuyết định mệnh hay định số. Nghiệp (Karma) bản chất chính là kết quả của những hành động có ý thức của chúng ta thông qua Thân - Khẩu - Ý. Những gì chúng ta đang phải gánh chịu trong hiện tại có thể là kết quả của những hạt giống ta đã gieo trong quá khứ.
Thế nhưng, điều quan trọng là chúng ta luôn sở hữu quyền lựa chọn và hành động ngay trong giây phút hiện tại này. Những suy nghĩ thiện lành, những lời nói ái ngữ và những hành động trách nhiệm của bác ngày hôm nay chính là những nhân tố mạnh mẽ đang trực tiếp chuyển hóa và kiến tạo nên một tương lai mới. Một người từng phạm sai lầm hoàn toàn có thể sửa mình để trở nên tốt đẹp; một người đang đau khổ hoàn toàn có thế tự mình mở ra một chương đời mới an vui hơn.
12. Người học Phật có được phép mưu cầu hạnh phúc thế gian không?
Hoàn toàn được. Đạo Phật không hề cực đoan bắt buộc mọi người phải từ bỏ tất cả niềm vui thế sống để trở nên khô khốc. Tuy nhiên, đạo Phật sẽ giúp chúng ta nâng cấp và thấu hiểu một cách sâu sắc hơn về bản chất của hạnh phúc. Hạnh phúc đích thực không đơn thuần chỉ là việc chúng ta cố sống cố chết lao ra ngoài để chiếm hữu cho bằng được những thứ mình ham muốn (bởi vì vật chất ngoại cảnh luôn vô thường, biến đổi).
Hạnh phúc sâu sắc và bền vững hơn cả chính là khả năng biết đủ, là năng lực sống bình an, tự tại và trân quý những giá trị tốt đẹp đang hiện hữu ngay trong giây phút hiện tại. Khi ta biết buông xả bớt lòng tham lam, sự đố kỵ và bám víu sai lầm, tâm hồn ta tự khắc sẽ được nếm trải một thứ hạnh phúc tự do đích thực.
13. Làm thế nào để tự nhận biết mình đang có sự tiến bộ trên con đường tu học?
Sự tiến bộ trong đạo Phật hoàn toàn không được chứng thực bằng việc bác có thể ghi nhớ được bao nhiêu thuật ngữ chuyên môn phức tạp, hay việc bác đã đọc hết bao nhiêu pho sách Phật học đồ sộ. Hãy làm một bài kiểm tra trung thực bằng cách nhìn thẳng vào đời sống hằng ngày của chính mình:
Nếu câu trả lời của bác cho những điều trên là "có", thì đó chính là bằng chứng xác thực nhất cho thấy bác đang tiến bộ và đi vô cùng đúng hướng trên con đường tu tập.
14. Người đã lớn tuổi rồi thì liệu có còn kịp để bắt đầu học Phật hay không?
Không bao giờ là quá muộn để bắt đầu một hành trình hướng thượng. Thậm chí, đối với việc học Phật, tuổi tác và những trải nghiệm thăng trầm của cuộc đời lại chính là một lợi thế vô cùng quý báu. Sau khi đã đi qua dâu bể, nếm trải đủ những ngọt bùi lẫn đắng cay của danh vọng, tình cảm và vật chất, người lớn tuổi thường sở hữu một cái nhìn sâu sắc, thấm thía hơn hẳn về các quy luật Vô thường, Duyên khởi và bản chất thực của đời sống. Việc được sống một ngày trọn vẹn trong sự tỉnh thức, buông xả và bình an ở bất kỳ độ tuổi nào cũng đều là một ngày vô cùng giá trị và trọn vẹn cho một kiếp người.
15. Đối với một người hoàn toàn mới, nên bắt đầu học Phật cụ thể từ đâu?
Bác có thể định hình một lộ trình bắt đầu vô cùng rõ ràng thông qua ba bước chuyển hóa vững chãi sau đây:
[ BƯỚC 1: HỌC HIỂU ] ---> [ BƯỚC 2: THỰC HÀNH ] ---> [ BƯỚC 3: CHUYỂN HÓA ]
(Nhận diện các quy luật: (Đưa giáo lý vào đời sống: (Tự quán chiếu nội tâm:
Khổ, Vô thường, Vô ngã, Giữ giới, Chánh niệm, Ít tham, ít giận, ít chấp,
Duyên khởi, Nghiệp, Từ bi) Thiền tập, Sống tử tế) Sáng suốt và bao dung hơn)
Kết luận
Những câu hỏi thường gặp trên đây mới chỉ là những viên gạch đầu tiên giúp ta định hình lối đi. Điều quan trọng nhất trên hành trình này hoàn toàn không phải là việc ta phải lập tức có ngay mọi câu trả lời hoàn hảo cho trí óc, mà là việc ta giữ được một tâm hồn cởi mở, một tinh thần ham học hỏi và một thiện ý chân thành muốn hoàn thiện bản thân. Đức Phật không để lại cho chúng ta một giáo điều để sùng bái mù quáng; Ngài trao cho chúng ta một ngọn đuốc trí tuệ để ta tự soi sáng con đường đi của chính mình.