Suối Nguồn Hạnh Phúc Bài 33: Bước Đột Biến

SUỐI NGUỒN HẠNH PHÚC
BÀI 33: BƯỚC ĐỘT BIẾN

Xem qua truyện về ngài Huệ Năng (638-713) và ngài Thần Tú (605-706), có thể chúng ta có suy tư ít nhiều: tại sao ngài Thần Tú đạo đức, oai nghi, đươc vua chúa và môn đồ quí trọng là vậy, mà chưa “thấy tánh”? Ngài Thần Tú gặp ngũ tổ, năm ngài 50 tuổi, trước ngài Huệ Năng, khi đó 24 tuổi. Có thể trước khoảng 7 năm. Và khi ngài Huệ Năng tới Hoàng Mai thì ngài Thần Tú đã là giáo thọ rồi, dẫn đầu tăng chúng. Khoảng chưa tới 1 năm, Huệ Năng được truyền y bát rồi ra đi mất, ngài Thần Tú vẫn còn ở lại.

Đại Sư Thần Tú trụ lại Hoàng Mai làm thủ tọa trong chúng của Tổ Hoằng Nhẫn, xiển dương và phát huy học thuyết “Tiệm tu tiệm ngộ” của ông, cho đến khoảng niên hiệu Thượng Nguyên (674-675), sau khi Tổ Hoằng Nhẫn viên tịch, Đại Sư Thần Tú mới về Ngọc Tuyền tự, núi Đương Dương, Giang Lãng, Hồ Bắc xây dựng một già lam cách phía Tây chùa bảy dặm, ở vùng đất bằng phẳng tựa núi để xiển dương pháp thiền. Hơn hai mươi năm hoằng hóa nơi này, học giả các nơi về đây tham học với ông, con số lên đến hàng nghìn người.

Nếu chúng ta thử tính thì Thần Tú có thể đã sống bên cạnh Ngũ Tổ hơn 10 năm (khi Huệ Năng ra đi, Ngũ Tổ có nói 3 năm sau sẽ thị tịch). Hơn 10 năm tu học bên cạnh Thầy mà sao ngài Thần Tú vẫn không có cơ hội sáng đạo? Trong khi ngài Thần Tú, sử ghi là “làu thông kinh sử”, nhất là kinh Lăng già và bộ Luật Tứ Phần, nghĩa là ngài Thần Tú văn chương giỏi, khác hẳn ngài Huệ Năng không được đi học, không biết đọc chữ nho, không biết kinh sách, không có thầy dạy, âm thầm sống đời cơ cực nơi rừng núi quê mùa. Tại sao Ngũ Tổ không tạo cơ hội giảng kinh Kim Cang cho ngài Thần Tú, như đã làm đối với ngài Huệ Năng?

Bao nhiêu câu hỏi, chắc cũng chỉ có một câu trả lời. Tại căn cơ. Ngũ Tổ là bậc sáng đạo, biết trước chuyện vị lai, làm sao lại không thấy rõ căn cơ học trò mình.

Phật thường dạy: từ Giới sinh Định, từ Định sinh Huệ.

Giới tướng hoàn chỉnh thì hướng tới trong sạch tâm, tức là đạt giới thể, là chân tâm, cũng là Định, hay tâm thuần nhất. Từ đây Huệ tự phát sinh. Cho nên ngài Huệ Năng biết rõ là Giới- Định- Huệ là một. Là cái biết rốt ráo.

Trong khi ngài Thần Tú, tự mình giữ giới nghiêm túc, mà chưa nhận ra giới thể. Tâm cứ kiến giải hoài vì đã huân tập quá nhiều chữ nghĩa, kinh sách, giới luật, văn chương...Cái tâm trong sạch (vì giữ giới luật), mà luôn luôn hướng tới bên ngoài để tìm kiếm giáo pháp, tìm cầu Định và Huệ bên ngoài, nơi người khác. Sự kiện không tự tin tâm mình là Phật, biểu lộ qua việc bảo người đệ tử thân tín là Chí Thành tới đạo tràng của ngài Huệ Năng mà học lén. Thành ra, ngài Thần Tú đạo đức, giới luật được vua quan trọng vọng, nhưng đó chỉ là giới tướng, chưa đạt tới giới thể. Có nghĩa là cái tâm chưa dừng thực sự, còn mong muốn, còn tham cầu bên ngoài. Đó là cái tham cầu vi tế, tham cầu pháp. Cho nên vẫn là chấp pháp, chấp ngã vi tế. Chưa nhận ra được “Tức tâm tức Phật”.

Làm sao “lách” qua cái rào cản này? Phải có “bước đột biến”.

Chính bước đột biến này là điều kiện quan trọng nhất trong Thiền. Thiền là thực hành, không phải chỉ học rồi nói ra điều mình học từ kinh sách, từ ông thầy. Thiền là phải có kinh nghiệm thực sự, kinh nghiệm cái gì? Kinh nghiệm cái gì đã học, mà chưa “thấy” rõ ràng, là cái mới lạ đối với mình. Cũng có khi gọi là Ngộ (realization), hay sáng đạo (enlightenment) tùy theo mức độ.

Đó cũng là từ tục đế bát nhã bước qua chân đế bát nhã.

Cũng là từ giai đoạn dùng lời để học hỏi, suy tư, lý luận, bước qua giai đoạn không lời mới thực sự nhận hiểu rõ ràng qua việc thể nhập những kiến thức đã học.

Trong kinh dùng phương thức Văn- Tư- Tu, từ văn (nghe giảng pháp) rồi tư (suy gẫm, ghi nhớ) và cuối cùng là tu (thực hành, áp dụng, kinh nghiệm). Từ văn và tư, phải làm sao bước qua tu để có kinh nghiệm.

Nói theo ngôn ngữ bây giờ, từ những nhận thức có lời về pháp học, pháp hành, phải bước qua nhận thức không lời về tất cả. Bước đột biến là dừng bặt tất cả tâm, ngay khi đó, mình sẽ nhận ra nhiều điều mới lạ:

• Trạng thái tâm hoàn toàn tĩnh lặng, trống rỗng.
• Cái thấy, cái nghe, cái xúc chạm cũng hoàn toàn trống rỗng.
• Toàn thân có thể cũng trống rỗng, nhẹ nhàng, tan biến.
• Kiến giải tự nhiên vài điều hoàn toàn mới.
• Có thể sẽ nhận ra vô ngã trong lúc ấy.
• Hiểu sâu sắc kinh điển v.v...

Làm sao để có bước đột biến này?

Phật Tổ thường dạy:

+ Buông! Buông tất cả thân mạng!

+ Không nghĩ thiện, không nghĩ ác (ngài Huệ Năng)

+ Dứt tầm dứt tứ (đức Phật)

+ Cắt bỏ môi, lưỡi, răng, họng.

+ Ngôn ngữ đạo đoạn, tâm hành xứ diệt (Trí Khải đại sư) nghĩa là cắt đứt đường ngôn ngữ, diệt chỗ thành lập vọng tâm.

+ Đạo ta là đạo ly ngôn tịch diệt.

Thường tạm xem như có hai phương thức tu:

• Tiệm giáo: tu thứ lớp, từ từ. Có khi kinh nghiệm Ngộ nếu căn cơ sắn bén, nhiều khi chỉ là kết quả giới hạn, nếu căn cơ thường.
• Đốn giáo: dừng tâm tức khắc bằng những tiểu xảo của các tổ sư Thiền, hay cũng có khi tình cờ rơi vào định sâu khi thư giãn toàn thân và tâm. Đây là dành cho căn cơ nhạy bén.

Bước đột biến này rất quan trọng. Nếu đường tu mà chưa có trải nghiệm này thì có thể xem như mình còn đứng ngoài cổng. Phải trải qua một lần kinh nghiệm trạng thái chân tâm có mặt, sâu sắc, vững chắc, có kiến giải, thì mới mong bước vào ngôi nhà thiền. Từ đó mới thấy rõ con đường công phu tiếp theo. Ta sẽ có nhiệt tâm, có kiên nhẫn, có tự tin, không trông chờ nơi ai khác, sẽ cắm cúi bước tới, đạp trên chông gai thử thách của đời, không bao giờ thoái chuyển.

Đó là mình đã có trí tuệ, đã mở cửa kho tàng của riêng mình. Kho tàng một khi được mở ra, thì nó không khóa chặt lại nữa. Lần đầu khó khăn vì đã bao nhiêu năm không mở, cánh cửa rỉ sét. Bây giờ ta đã bật nó ra một lần, sau này ta đã biết cách mở nó rồi, thì bất cứ khi nào muốn, ta sẽ mở ra ngay.

Trước nhất, mình cần nhận định rõ kho tàng trí tuệ này có đặc điểm gì?

• Bề mặt tâm hoàn toàn yên lặng, không có lao xao thì thầm, không có hình ảnh nào của quá khứ hay tương lai, không có ý tưởng nào về ai thương ai ghét, không có vui hay buồn...
• Không có thắc mắc điều gì, không ước muốn điều gì, ngay cả không muốn đạt được định, không muốn mình tu giỏi v.v...
• Không quan tâm tới những chuyện bên ngoài của đời: chuyện chính trị, xã hội, kinh tế v.v...

Vậy khi ta biết làm sao có được sắc thái tâm đó, là kho tàng sẽ xuất hiện.

Có thể xem như có hai cách mở cửa kho tàng, thường là cho người căn cơ trung bình:

1- Tiệm tu rồi đốn ngộ: mình phải trui rèn cái tâm của mình, sao cho không dính mắc với cảnh đời, bằng phương thức của giữ gìn giới luật, đạo đức, bớt ác nghiệp thì bớt chông gai. Tâm lần lần trong sạch, lặng lẽ nhu hòa. Cái ngã bớt tự cao, cũng không còn tự ty. Tâm không còn hướng ra ngoài. Bước đột biến sẽ xuất hiện một cách hồn nhiên trong phút giây nào tâm hoàn toàn thư thái, thân tự nhiên yên lặng bất động, tâm cũng tự nhiên chìm vào tĩnh lặng, bất động. Tâm bất chợt rơi xuống, cái ngã biến mất. Không có ta, không có đối tượng. Không có thân, không có tâm. Sắc, thọ, tưởng, hành, thức không có. Thế gian cũng tan biến. Sau phút giây này, tâm bừng sáng, tâm đã thấy rõ : tâm là sao, định là sao, tuệ kiến giải ra sao, thể nhập Không là sao, thế gian là như huyễn, ngã cũng là như huyễn, chân như là sao... Từ đó về sau là thông suốt tất cả, là biện tài. Con người đổi mới: có trí tuệ, có từ bi. Không bao giờ thoái chuyển trên con đường tu và hành đạo.

2- Đốn ngộ rồi tiệm tu: Đây là con đường phổ thông của Tổ sư Thiền. Các đời sau của ngài Huệ Năng thường là dùng phương thức bất chợt tác động vào các tánh thấy, nghe hay xúc chạm của đệ tử, khiến họ dừng bặt suy nghĩ, rơi vào định. Họ sẽ nhận ra rõ ràng trạng thái tâm tĩnh lặng trống rỗng lúc đó. Thường chỉ là nhận ra các tánh thấy, nghe hay xúc chạm.

Nhưng rồi tiếp theo, người đệ tử phải đọc lại kinh điển, phải công phu miên mật cho định vững chắc hơn. Thí dụ:

• Ngài Vân Môn nhận ra bản tâm qua tánh xúc chạm khi bị ngài Trần Tôn Túc đóng cánh cửa dập nát chân.
• Ngài Bá Trượng nhận ra bản tâm qua tánh xúc chạm khi bị ngài Mã Tổ véo mũi.
• Ngài Linh Hựu nhận ra bản tâm qua tánh thấy khi ngài Bá Trượng giơ cục than đỏ hồng lên.
• Ông Bùi Hưu nhận ra bản tâm qua tánh nghe khi ngài Hoàng Bá đột nhiên gọi lớn tên mình.

Còn rất nhiều ví dụ tương tự. Phương cách này thấy đơn giản, nhưng trong thực tế cũng không phải hiệu quả như ý muốn, nên trong hội chúng cả ngàn người, có khi chỉ vài người ngộ đạo. Có lẽ vì thế mà phương thức của Tổ sư Thiền biến thành Công án, rồi Thoại đầu và cuối cùng mai một.

Kết luận, bước đột biến, hay là ngộ, phải có một lần hay nhiều lần trên con đường tu, thì mình mới mong bước vào nhà thiền, mình sẽ thong dong bước tới mãi, không còn chướng ngại trong tâm nữa. Nếu chưa nhận ra bản tâm, thì mình còn đứng ngoài cổng, còn ngó qua ngó lại, tìm pháp, tìm thầy, còn thoái chuyển tâm, còn thấy con đường tu quá nhiều chông gai thử thách. Vì còn cái ngã nặng chình chịch, chưa thấy bản tâm. Hễ thấy rõ bản tâm, tự nhiên cái ngã phai tàn.

Thiền viện, 30- 10- 2021

TN

SOURCES OF HAPPINESS

Article 33. A Sudden Turning Point

After briefly reviewing the stories of Master Hui-Neng (638–713) and Master Shen-Hsiu (605–706), we may find ourselves reflecting to some extent: why was it that Master Shen-Hsiu, so virtuous in conduct, dignified in deportment, and so highly esteemed by emperors and disciples, had not yet “recognized his true nature”? Master Shen-Hsiu met the Fifth Patriarch when he was about fifty years old, earlier than Master Hui-Neng who was then only twenty-four. It was perhaps some seven years in advance. By the time Hui-Neng arrived at Huangmei, Shen-Hsiu was leading the monastic community as a Dharma Preceptor. Around less than a year, Hui-Neng received the transmission of the robe and bowl then departed while Master Shen-Hsiu still remained there.Top of Form

Bottom of Form

Great Master Shen Hsiu kept abiding at Huangmei, served as the head monk among the fourfold community of Patriarch Hung-Jen, where he expounded and further developed his teaching of “gradual cultivating and gradual awakening.” It was not until around the Shangyuan era (674–675), after Patriarch Hung-Jen’s nirvana immersion, that Master Shen Hsiu returned to Yuqüan Temple on Dangyang Mount in Jianglang, Hubei. There he established a monastic complex about seven miles to the west of the temple, on level ground backed by the mountains to propagate the Chan teaching. For more than twenty years he carried out his teaching and propagation there. Scholars and practitioners from all regions came to study under him, their number reaching into the thousands.

If we try to calculate, Shen Hsiu may have lived alongside the Fifth Patriarch for more than ten years (when Hui-Neng departed, the Fifth Patriarch remarked that he would enter nirvana three years later). More than ten years of cultivation practice at the Patriarch’s side, why couldn’t Master Shen Hsiu get awakening? Historical records describe Shen Hsiu as the one who was “thoroughly versed in the scriptures and treatises,” especially the Laṅkāvatāra Sūtra and the Dharmaguptaka Vinaya (Four-Part Vinaya). In other words, he was highly learned, quite unlike Hui-Neng, who received no schooling, could not read classical Chinese, knew no scriptures, had no spiritual teacher, and lived quietly in hardship amid the forests and mountains of a rustic area. Why, then, didn’t the Fifth Patriarch create an opportunity to expound the Diamond Sūtra to Shen Hsiu as he had done for Master Hui-Neng?

Top of Form

Bottom of Form

No matter how many questions one may raise, there is likely only a single answer. Individual spiritual capacity. The Fifth Patriarch was enlightened, able to foresee future developments. He could surely discern the backgrounds of his own disciples?

The Buddha often taught: from Moral Discipline arises Concentration, and from Concentration arises Wisdom.

When the precepts are fully taken, they lead practitioners toward their purified mind. That is, they attain the essence of the discipline, or the true mind, which is also Concentration, or the undivided mind. From this, wisdom arises spontaneously. Therefore, Master Hui-Neng clearly understood that precepts, concentration, and wisdom are one. It is the ultimate recognition.

In contrast, Master Shen-Hsiu rigorously observed the precepts himself, but he did not realize their essence yet. His mind kept interpretating, remained entangled by excessive conceptualization of doctrines, scriptures, monastic rules, and literary learning. His mind was pure (by strictly keeping the discipline), but it was constantly directed outside himself or to others to seek the Dharma, Concentration, and Wisdom. Not self-trusting that his own mind was the Buddha shown in the fact he told his close disciple, Zhi-Cheng, to sneak into Master Hui-Neng’s community and secretly learn the Dharma. Thus, Master Shen Hsiu’s virtue and adherence to the precepts were highly respected by emperors and officials. But it was only the appearance, not the essence of the discipline. In other words, his mind did not truly settle. It still desired and tended outward. This was subtle craving, craving for the Dharma. Therefore, he remained clung to the teachings and attached to his delicate self. He did not realize “the original Mind, the Buddha” yet.

How can one “slip past” this barrier? It requires a sudden breakthrough.

This very sudden breakthrough constitutes the most essential condition in Zen or Chan. Meditation is a matter of practice, not merely of studying and then repeating what one has learned from scriptures or from a master. It requires direct experience. What experience ? Experience of what one has learned but not clearly “seen” yet. It’s something new to oneself. This sometimes might be a kind of realization, or enlightenment, depending on the depth attained.

This is also the passage from conventional prajñā to ultimate prajñā. It is likewise from learning, reflecting, and reasoning in words to the wordless stage, where one truly understands through directly embodying what has been learned.

As said in the scripture, the Trio of Listening–Reflection–Cultivation firstly consists of listening (hearing the Dharma), then reflection (contemplation and retention), and finally cultivation (practice, application, and direct experience). From listening and reflection, one must find a way to step into cultivation in order to gain genuine experience.

In contemporary terms, one must move from conceptual, word-based understanding of the teachings to the practice to non-conceptual, wordless awareness of all things. A sudden turning point is the complete stopping of the mind. At that very moment, one begins to discover many new and unfamiliar things:

• A state in which the mind is completely still and empty.
• What is seen, heard, bodily sensed are also still and void-like.
• The whole body may also feel light and barren as if it has dissolved.
• Natural insights of new things might arise.
• One may recognize the non-self at that very moment.
• A profound understanding of the scriptures might happen etc...

How could one bring about such an unexpected leap? The Buddhas and Patriarchs have often taught:

• Let drop down! Let go of everything, even body and life itself!
• “Think neither good nor evil.” (Master Hui-Neng)
• “Cease both initial and sustained thought.” (the Buddha)
• Cut off lips, tongue, teeth, and throat
• “Language ended, intention and emotion extinguished.” (Great Master Zhiyi).That is, when language is terminated, the ground for illusory mind is destroyed.
• “My Path is the Path of quiescence and separation from words.”

Top of Form

Bottom of Form

There are roughly two methods of practice:

• Gradual Teaching: step-by-step or little by little cultivation. If one’s spiritual capacity is sharp, he might experience Realization at times. For ordinary backgrounds, the results remain limited.
• Direct teaching: the mind is brought to an immediate stop through some tricks of the Chan Patriarchs. Sometimes one may unexpectedly fall into deep concentration if the body and mind are fully relaxed. This is suited to those of keen spiritual backgrounds.

This quantum leap is extremely important. If one’s practice has not yet reached this experience, it can be said that the person is still standing outside the gate. One must undergo at least once the experience of the true mind, fully present, profound, stable, and insightful; only then can one hope to enter the meditation house. From that turning point, the path of further practice becomes clear. One will foster enthusiasm, patience, and confidence, relying on no one, stepping forward resolutely, treading over thorns and challenges of life, never turning back.

At that point, one already possesses wisdom and has opened one’s own inner treasury. Once the treasury is opened, it does not lock itself again. The first opening is difficult because it has remained shut down for many years, its door rusted. But once it has been unlocked even once, one thereafter knows how to open it; whenever one wishes, it can be opened at once. First of all, one needs to clearly discern the characteristics of this treasury of wisdom:

• At the surface level, the mind is completely calm and unagitated. There is neither past and future images, nor thoughts of liking and disliking, nor joy and sorrow over it.
• There is no question, no wish, not even a desire to attain concentration or to practice well, etc…
• There is no concern of political, social, economic matters, etc…

Thus, when one recognizes those mental shades, this treasury naturally reveals itself.

Top of Form

Bottom of Form

There are two ways to open the treasury door, commonly suited to those of average capacity:

1- Gradual cultivation followed by instantaneous awakening:
One must train and refine his mind so that it no longer clings to worldly conditions. The practice of observing the precepts, cultivating ethical conduct, and reducing unwholesome karma would reduce thorns along the path. Gradually, the mind becomes purified, quiet and gentle. The sense of self grows less arrogant and no longer feels inferior either. The mind ceases to turn outward. The sudden breakthrough happens naturally at a moment when the mind is completely at ease; the body spontaneously becomes still and unmoving, and the mind likewise settles naturally into silence and quiescence. The mind suddenly drops away, the sense of self disappears. There is no “I,” no object, no body, no mind. The form, sensation, perception, intention, and consciousness are no longer present. The world also dissolves. After this moment, the mind suddenly illuminates and clearly recognizes what the mind originally is, what concentration is, how insight works, what it means to enter Emptiness, how the world is illusory, how the self too is illusionary, and what the suchness truly is… From then on, everything is transparent. Sage eloquence arises naturally. The person is transformed and endowed with wisdom and compassion; and he never retreats from the path of practice and performance.

2- Instantaneous awakening followed by gradual cultivation:
This is the common path of the Chan patriarchs. The masters in the generations following Patriarch Hui-Neng often employed the approaches of sudden intervention that struck directly at a disciple’s Nature of seeing, hearing, or bodily sensation. It caused him completely to stop thinking and fell into concentration. At the moment, he would clearly recognize his silent and empty mind that is often limitedly shown through those three Natures. Thereafter, however, the disciple must return to the scriptures and engage in diligent, sustained practice so that his concentration becomes more stable and firmly established. For example:

• Master Yunmen realized his original mind through the nature of bodily sensation when Master Chen Zun-Su slammed the door, crushing his foot.
• Master Baizhang realized his original mind through the nature of bodily sensation when Master Mazu strongly pinched his nose.
• Master Lingyou realized his original mind through the nature of vision when Master Baizhang held up a glowing red-hot ember.
• Pei Xiu realized his original mind through the nature of listening when Master Huangbo suddenly called out his name in a loud voice.

There are many other similar examples. This method appears simple, but in actual practice, it is not always as effective as one might hope. Thus, among assemblies of thousands, sometimes only a few attain realization. Perhaps for this reason, the methods of the Chan patriarchs evolved into Gong’an (Kōan) practice, then into Huàtóu practice, and eventually faded into obscurity.

In conclusion, a sudden breakthrough or realization must occur at least once, or even multiple times, along the path of practice for one to truly enter the Chan house. Only then can one walk forward freely, no longer encountering obstacles within the mind. If one has not yet realized the original mind, one is still standing outside the gate, looking around, peering in, searching for the Dharma, seeking a master, wavering in the mind, and seeing the path of practice as full of thorns and challenges. This is because the sense of self is still so heavy and bulky whereas the original mind has not yet been seen. Once the latter is clearly realized, the self naturally fades away.

Bhikkhuni Thích Nữ Triệt Như

Sunyata Monastery, Oct 30, 2021

English version by Ngọc Huyền