NHẬN BIẾT GIÁO LÝ VÔ NGÃ
QUA ỨNG DỤNG THỰC HÀNH.
Châu Thông
PhD Scholar at Visva-Bharati University
Email: [email protected]
Giống như nhiều hành giả Phật giáo trong sự đa dạng của các pháp môn, đặc biệt là thiền định, tôi luôn cảm thấy những lời dạy về vô ngã (anattā) —hay ‘cái ngã là không có thực thể’ — luôn khó hiểu. Và trải nghiệm về vô ngã luôn có vẻ khó nắm bắt đối với tôi. (Nếu không có ngã, thì ai đang làm việc, ai tư duy, ai tạo nghiệp?).
Trong Phật giáo, vô ngã (anatta) là giáo lý cho rằng con người chưa từng sở hữu một bản thể vĩnh cửu hay bất kỳ một tiềm năng cố định hay đặc tính nào có thể được coi là linh hồn, hay một học thuyết phủ nhận sự tồn tại của bản ngã. Thay vào đó, mỗi cá nhân được tạo thành từ năm yếu tố (Pāli khandha; Sanskrit skandha) được gọi là Ngũ Uẩn, luôn thay đổi và bị chi phối bởi vô thường (Phật dạy trong bài kinh Vô Ngã Tướng). Khái niệm vô ngã (anattā), hay anatman, xuất phát từ niềm tin của Ấn Độ giáo về atman ("bản ngã"). Trên thực tế, con người có xu hướng xem mọi thứ là cố định, và bám víu vào các hiện tượng bên ngoài, dẫn đến đau khổ và bất mãn.
Tôi đã thực hành thiền từ nhiều năm về trước trong một nhóm kín, dành cho những người có đủ căn cơ và trình độ để thực hành thiền định từ ít nhất hai năm trở lên, có kinh nghiệm định tâm (thiền chỉ) và thực hành quan sát (thiền quán) đều đặn hàng ngày. Mỗi buổi tụ họp hàng tuần bao gồm thực hành thiền định (pháp hành) và thảo luận (pháp đàm), có thể chia sẻ với toàn thể nhóm hoặc phân chia theo từng nhóm nhỏ. Nội dung thảo luận thường xoay quanh "bài tập về nhà" của tuần trước. Những bài tập về nhà này là một phần quan trọng của chương trình hướng dẫn tu tập.
Dưới sự hướng dẫn của một Thiền sư tuân thủ theo truyền thống thiền nguyên thủy Miến Điện, nhóm đã được học hỏi và nghiên cứu nhiều giáo lý Phật giáo, bao gồm Thập Ba La Mật, Bát Chánh Đạo, Tứ Niệm Xứ và Bốn Phạm Trú, đặc biệt là quán chiếu về cảm thọ (vedanānuspasati). Tôi tham dự khá thường xuyên và được hiểu biết ít nhiều từ các giáo lý này để áp dụng trong đời sống tu tập. Nhưng còn vô ngã thì khác, Không giống như những chủ đề khác, không có một giáo án nào liên quan đến vô ngã , không có cấu trúc cố định nào. Người dẫn thiền sẽ áp dụng nó vào đâu? Làm sao chúng ta có thể dành cả năm trời cho giáo lý được xem là khó nắm bắt này? Tôi rất háo hức muốn tìm hiểu. Và tôi thầm nghĩ, nếu đạt đến vô ngã là có thể chạm được vào cánh cửa của Phật quả. Do vậy, nó rất kích thích tôi để tìm hiểu và hành trì.
Điều tôi nhận ra trong suốt một năm qua khi tôi hoàn thành luận án Thạc sĩ liên quan đến anatta tức vô ngã không hề huyền bí như tôi từng tưởng tượng, hiển nhiên là lần này tôi thật sự tập trung vào nó thông qua đọc, tìm hiểu từ các học giả, các bài nghiên cứu liên quan; quan trọng nhất là hành trì miên mật trong các khóa tu khép kín thông qua sự quan sát nội tâm của chính mình. Những bài nói chuyện và bài tập về nhà của Thiền sư hướng dẫn đã khuyến khích chúng tôi trải nghiệm về bản ngã và vô ngã một cách thực tế, trong bối cảnh cuộc sống hàng ngày—không phải như một giáo lý cao siêu, khó hiểu, thuần lí thuyết hay chỉ dành cho sự thực hành ở trong thiền đường. Tôi luôn nhìn nhận được rằng con đường của Phật phải được áp dụng tu tập thông qua mỗi bước chân, suy nghĩ, lời nói, và hành vi ngay chính thực tại mà chúng ta sống mỗi ngày.
Ví dụ, một bài tập cụ thể mà tôi đã áp dụng là tự quan sát sự thay đổi cảm xúc của mình khi thực tập trong hai mươi ngày với một khung thời gian cố định, không gian cố định, phương pháp cố định để nhận ra sự diễn tiến của các cảm thọ sinh khởi trong các điều kiện khác nhau (báo cáo này của tôi đã được một tạp chí khoa học xuất bản, link https://oeilresearch.com/volume-23-issue-7-2025/, với tiêu đề: IMPACTS OF MINDFULNESS ON CONCENTRATION: A SELF-REPORT OF A 20- DAY PRACTICE OF MEDITATIVE WALKING)
Làm bài tập này cho tôi thấy cảm nhận về bản thân liên tục thay đổi như thế nào. Đầu tiên, tôi cảm giác mình “tốt hơn”, sau đó là cảm giác “tệ hơn”, rồi “ cân bằng”. Rồi lại trở về “tệ hơn”. Có một sự thay đổi liên tục giữa các cảm giác (khổ, lạc, trung tính) thông qua việc các căn (6 giác quan) tiếp xúc với môi trường xung quanh (cảnh). Nếu bản ngã thực sự là một cái gì đó vững chắc như vậy, làm sao tôi có thể có những quan điểm khác biệt, và đôi khi tự mâu thuẫn với chính mình? Lúc thì suy nghĩ tích cực, lúc thì tiêu cực, lúc thì tập trung (samadhi) mạnh, lúc thì yếu. Rõ ràng, có một sự thay đổi liên tục tồn tại bên trong chính chúng ta.
Một bài tập liên quan khác là nhận thức được những cách khác nhau khi chúng ta nghĩ về bản thân—“Tôi là một người hay lo lắng”, “Tôi là một người hay tức giận”, “Tôi là một người tốt”, “Tôi là một người xấu”—và quán chiếu xem những suy nghĩ và hình ảnh về bản thân này thay đổi như thế nào theo từng ngày, hoặc thậm chí trong từng khoảnh khắc (sát-na)
Vậy thì, tôi có thực sự hiểu hết về anattā (vô ngã) không ? Không hẳn. Nhưng có vẻ dễ hiểu hơn so với lúc chưa thực hành hay chỉ nghe về nó một cách đơn thuần.
Bằng cách để tâm vào những bài tập này, ít nhất là thỉnh thoảng trong ngày, tôi đã có thể hiểu rõ hơn về sự linh hoạt và uyển chuyển của bản ngã. Nó tạm giống như việc một con sông có thể dễ dàng luồn lách qua đồng bằng, thung lũng, khe đá, hay thậm chí là chảy vào từng ngóc ngách của nhận thức và tư duy. Trong quá trình này, tôi cũng nhận ra rằng vô ngã thực ra không có gì đặc biệt, rằng những “cái tôi” hay bản ngã khác nhau của chúng ta liên tục sinh khởi và diệt vong, và rằng trong bất kỳ khoảng thời gian nào của sự sống, chúng ta cũng sẽ có những khoảnh khắc của vô ngã và những khoảnh khắc “tự ngã”. Đồng thời, tôi có thể cảm nhận rõ ràng được gánh nặng của bản ngã, và nhận ra rằng việc bám víu vào bất kỳ cảm thọ nào về bản ngã—ngay cả một cảm giác rất tích cực— cuối cùng chỉ dẫn đến đau khổ. Dĩ nhiên, bất kỳ hiểu biết nào tôi có được đều được củng cố bằng cách chia sẻ chúng với nhóm và lắng nghe kinh nghiệm của người khác—cũng như những bình luận và phản hồi của Thiền sư hướng dẫn
Vậy tôi đã nắm bắt về anattā chưa ? Chắc chắn là chưa. Nhưng có vẻ nó đã dễ tiếp cận hơn so với một năm trước và ít ra, tôi có thể mường tượng trong tâm trí cái gì đang thực sự trôi chảy trong chính mình. Khi tôi đi thực hành thiền khóa tu Vipassana, tôi thấy rằng chúng ta chỉ đang sống trong cảm thọ, nếu không muốn nói thế giới này thế giới của cảm thọ, cảm thọ bao trùm mọi thứ. Bản thử quán chiếu xem, mọi thành công hay thất bại, khổ đau hay tuyệt vọng, giàu có hay bần cùng, đầy đủ hay thiếu thốn, suy cho cùng cũng chỉ là cảm giác của khổ, cảm giác của lạc, cảm giác không khổ cũng không lạc.
Thực tế, việc tham gia khóa thiền đã giúp tôi nhận ra rằng anatta (vô ngã) thực sự không phải là điều gì đó để đạt được trong tương lai xa xôi. Nó luôn hiện hữu ngay tại đây, mọi lúc.
Tôi muốn nhấn mạnh rằng, vô ngã không quá khó để nhận biết, cái khó là chúng ta có nhận ra nó đang tồn tại và trôi chảy bên trong chính mình. Không có gì khác hơn để phân biệt đạo Phật khác với hệ thống tôn giáo khác như thế nào, đó chính là học thuyết vô thường. Chính vô thường là chìa khóa để chúng ta đi đến sự chứng nghiệm sự thật rằng các pháp hữu vi và vô vi đều vô thường. Vì vô thường cho nên các pháp là vô ngã hay các pháp không có tự tính cố định. Tóm lại, thực hành quán chiếu về Bốn Niệm Xứ, tức sự thay đổi sinh diệt của thân thể, cảm thọ, của tâm, và các hiện tượng tâm lí như là đối tượng của tâm thông qua nhận biết và theo dõi đối tượng một cách không dính mắc, chỉ quan sát các đối tượng trong tiến trình sinh – diệt liên tục mà không có chủ thể; chính là con đường đưa đến nhận thức vô ngã thông qua thực hành và ứng dụng trong đời sống.