(Phật giáo và Khoa học hiện đại)Tham luận tại Tọa đàm khoa học "Vấn đề Hoằng pháp trong xu hướng thời đại mới" tổ chức ngày 01/06/2025, tại Tổ đình Từ Đàm, thành phố Huế.
Tác giả: Châu Thông (Thích Đức Định)
Thạc sĩ Viện Đại học Nalanda, Bihar, India
NCS. Visva-Bharati University, West Bengal, India
Zalo: +84.906919489 hoặc Whatsapp: +91.9266130417
Email: [email protected]

Tóm tắt

Anatta hay vô ngã là một khái niệm cốt lõi trong Phật giáo. Không giống như các tôn giáo khác vào thời Đức Phật, Phật giáo cho rằng thế giới, bao gồm cả bản thân, không phải là vĩnh cửu mà luôn thay đổi. Chấp nhận rằng bản ngã là một sự tồn tại có tính vô thường và tương quan mật thiết với thế giới, nhưng chúng ta lại mong muốn nó là thường hằng; chính là cội nguồn của khổ đau. Mặc dù Phật giáo là một tôn giáo cổ xưa, có từ hơn hai nghìn năm trước, nhưng đến nay vẫn được thực hành rộng rãi trên khắp thế giới. Bài viết này thảo luận về tầm quan trọng của việc hiểu rõ đặc điểm của ngã (cái tôi) và vai trò của bản ngã trong cuộc sống hiện đại. Đồng thời, bài viết cũng làm sáng tỏ mối liên hệ giữa vô ngã trong tâm lý học hiện đại, đặc biệt là trong lĩnh vực tự-lực, được hỗ trợ bởi tâm lý học tích cực. Tóm lại, bài viết đưa ra những hàm ý của vô ngã giúp con người giảm bớt khổ đau bằng cách chấp nhận những thay đổi có thể xảy ra trong cuộc sống và giúp mọi người phục hồi từ những tổn thương tinh thần.

Từ khóa: Vô Ngã, Tam Vô Lậu Học, Giới, Vô thường, Tự-lực.

1. Giới thiệu

Anatta, còn được gọi là anattā trong tiếng Pali hoặc anātman trong tiếng Phạn, thường được định nghĩa là “vô ngã” hay “không có cái tôi”. Thuật ngữ này được xem là một khái niệm cốt lõi trong Phật giáo, nhấn mạnh rằng không có gì là bất biến hay vĩnh cửu (Gombrich, 2009). Thực tế, con người có xu hướng xem mọi thứ là cố định, bám víu vào các hiện tượng bên ngoài, dẫn đến khổ đau và bất mãn (MacKenzie, 2012).

Anatta có liên hệ mật thiết với ba khái niệm quan trọng trong Phật giáo: đạo đức Phật giáo (giới), sự tập trung (định) và trí tuệ (tuệ). Đạo đức Phật giáo đề cập đến các nguyên tắc hướng dẫn hành vi của con người (Barnhart, 2012). Đây là một hệ thống trách nhiệm đạo đức mô tả những gì một người có thể và không thể làm (Davis, 2016). Trái ngược với đạo đức, định chủ yếu liên quan đến tư duy và suy nghĩ. Con người cần tập trung vào những gì họ đang làm để vượt qua vấn đề cá nhân, cho thấy rằng chánh niệm có thể là một công cụ hữu ích (Bucknell, 2022). Cả đạo đức và định đều giúp con người hiểu rõ bản thân và thế giới bên ngoài. Khi họ hiểu chính mình và môi trường xung quanh, họ có thể đồng cảm và tôn trọng những gì diễn ra trong cuộc sống (Sayadaw, 2016). Nhìn chung, giới, định và tuệ hỗ trợ sự phát triển cá nhân, giúp con người giải quyết vấn đề của chính mình và đưa đến sự hòa hợp với thế giới.

Theo nhiều học giả (ví dụ: Carlisle, 2006), anattā (vô ngã) là một phương thuốc tinh thần giúp con người vượt qua khổ đau cá nhân. Điều này cho thấy bản chất của anattā liên quan đến các quá trình tâm lý có thể hỗ trợ con người hồi phục khỏi các vấn đề tinh thần như căng thẳng, lo âu và trầm cảm. Ví dụ, Deane và Kavanagh (2012) đã thực hiện các nghiên cứu sâu hơn, khuyến nghị rằng con người có thể sử dụng trị liệu bằng sách (bibliotherapy) và các nguồn tài liệu trực tuyến để đối phó với những khổ đau của chính mình. Yip (2024) cũng chỉ ra rằng việc tự chia sẻ trong các nhóm trực tuyến có thể giúp giảm bớt trầm cảm và lo âu. Nhìn chung, anatta có thể cung cấp các nguyên tắc và kỹ thuật giúp con người vượt qua đau khổ của bản thân.

Trong xã hội hiện đại, con người thường đặt ra nhiều mục tiêu và kỳ vọng trong các lĩnh vực khác nhau, buộc họ phải đạt được chúng theo đúng tiến độ. Kết quả là áp lực từ công việc và trách nhiệm gia đình trở thành nguyên nhân chính dẫn đến căng thẳng và trầm cảm (Deane & Kavanagh, 2012; Scogin, 2003). Điều này cho thấy giá trị của anatta trong cuộc sống hiện đại, đặc biệt là trong việc giúp con người vượt qua những đau khổ liên quan đến công việc và gia đình. Tuy nhiên, mặc dù anatta được ghi chép đầy đủ trong các tài liệu Phật giáo, nó vẫn thường bị xem là một khái niệm cũ kỹ xét về mặt nguồn gốc. Vì vậy, cần xem xét anatta dưới góc độ khoa học hiện đại.

Góc nhìn phản biện về anatta qua lăng kính tâm lý học hiện đại có thể thuyết phục con người rằng học thuyết vô ngã (anattā) có thể được áp dụng để giải quyết những đau khổ cá nhân trong cuộc sống ngày nay.

Bài viết này nhằm thảo luận về sự hồi sinh của học thuyết anattā (vô ngã) trong giáo lý của Đức Phật dưới ánh sáng của tâm lý học hiện đại, giúp con người đối mặt với các vấn đề tâm lý như lo âu, căng thẳng và trầm cảm. Phật giáo, một tôn giáo cổ đại xuất hiện ở Ấn Độ, cung cấp những phương pháp hiệu quả giúp con người tự giải quyết các vấn đề tâm lý và duy trì sự cân bằng trong xã hội hiện đại thông qua ba yếu tố chính: đạo đức (giới), sự tập trung (định) và trí tuệ (tuệ giác).

Đối tượng nghiên cứu chính của bài viết này là giáo lý vô ngã (anatta) trong Phật giáo. Việc không có một bản chất tự ngã bất biến trong bất kỳ pháp nào, bao gồm cả con người, cho thấy một mối quan hệ quan trọng giữa sự thay đổi nhận thức và hành vi thông qua các phương pháp tự cải thiện (self-help).

Cuộc bàn luận chuyên sâu trong bài viết sẽ được hướng dẫn bởi các câu hỏi sau:

• Cơ chế của anatta đối với đạo đức (giới), sự định tĩnh (định) và hiểu rõ thực tại (tuệ) hoạt động như thế nào?
• Làm thế nào mà học thuyết vô ngã (anattā) có thể được nhìn nhận trong tâm lý học hiện đại để giúp con người giải quyết các vấn đề tâm lý cá nhân?

Mặc dù có rất nhiều người hiện đang thực hành những pháp môn có tính chất vô ngã (anattā), nhưng mối liên hệ giữa anattā và khoa học hiện đại vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Việc đánh giá và công nhận rằng anattā có nền tảng khoa học có thể làm sáng tỏ giá trị của khái niệm này trong việc giải quyết các vấn đề cá nhân. Là một khái niệm Phật giáo có liên hệ mật thiết với phương pháp tự lực (self-help), anattā có thể cung cấp cho các nhà trị liệu một cách tiếp cận thay thế trong điều trị (Harvey, 2013). Kết quả của nghiên cứu này sẽ mang lại cái nhìn sâu sắc rằng, mặc dù anatta là một phương pháp cổ xưa, nhưng nó vẫn có tính ứng dụng khoa học và thực tiễn trong xã hội hiện đại.

2. Khái niệm Vô Ngã (Anatta)

Trong bối cảnh đa dạng văn hóa và tôn giáo của Ấn Độ cách đây hai mươi lăm thế kỷ, sự khám phá vĩ đại của Đức Phật về bản chất con người và thế giới liên quan đến vô ngã được coi là độc đáo và duy nhất. Anattā (vô ngã) là một trong những giáo lý sâu sắc nhất của Đức Phật, đồng thời cũng là nền tảng cốt lõi của Phật giáo (Harvey, 2013; Loy, 2009). Hiểu được khái niệm vô ngã (anattā) giúp một người có thể hiểu tất cả các giáo lý liên quan khác trong Phật giáo.

Trong Phật giáo, học thuyết khẳng định rằng không có một thực thể vĩnh cửu hay căn bản nào có thể gọi là linh hồn chính là định nghĩa về "bản ngã" (Bronkhorst, 2009). Thay vào đó, con người được cấu thành bởi Ngũ uẩn[1] (pañcakkhandha trong tiếng Pali), luôn thay đổi và chắc chắn là vô thường (Williams, 2008). Khoa học cũng thừa nhận rằng Trái Đất luôn chuyển động và con người đang già đi từng giây. Nhận thức về vô ngã (anattā), vốn gắn liền với vô thường (anicca) và khổ đau (dukkha), có thể giúp một người phát triển chánh kiến và hiểu biết trực tiếp về Phật giáo (Harvey, 2013).

Theo Collins (1990), anatta thể hiện qua ba hình thức chính:

1. Vô ngã có nghĩa là không có danh tính, tức là không có sự tồn tại của một cái tôi cố định hoặc sự xác định rõ ràng về bản thân hay một hiện tượng nào đó.
2. Khi con người hiểu rằng không có cái tôi, họ không còn kiêu ngạo. Nói cách khác, họ không còn nhận định bản thân là hơn hoặc kém người khác.
3. Vì không có cái tôi, con người không nên dán nhãn sự vật là đúng hay sai. Điều này có nghĩa là họ không tuyệt đối tin rằng mình đúng và những quan điểm trái ngược là sai.

Ba hình thức này không tách biệt mà có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Hai hình thức đầu tiên đều bao hàm hình thức thứ ba.

Anattā nhấn mạnh về tính vị tha thông qua phân tích cụ thể về sự hiện hữu của Đức Phật. Theo đó, anattā bác bỏ bất kỳ thứ gì được xem là “tôi” hoặc “của tôi” ở con người hay các vật thể khác. Nói cách khác, niềm tin vào cái tôi hoặc sự bám víu vào bản thân chính là nguồn gốc của khổ đau (dukkhasamudaya), do con người cho rằng thế giới là bất biến. Chấp nhận sự thay đổi có thể giúp con người tránh khỏi khổ đau khi đối mặt với các sự kiện và hiện tượng xảy ra bất ngờ hay đột ngột (Cloutier & Peetz, 2016). Tuy nhiên, trên thực tế, vì vô thường là không thể tránh khỏi và đôi khi khó đoán, con người thường cảm thấy bất mãn và bất toại ý, dẫn đến khổ đau (Duchek, 2020). Đức Phật đã đề cập đến điều này trong bài kinh giảng về Tứ Diệu Đế (Saccavibhanga Sutta trong tiếng Pali).

Đức Phật bác bỏ sự tồn tại của một linh hồn bất biến và vĩnh cửu vì Ngài cho rằng thân và tâm luôn biến đổi (anicca trong tiếng Pali) (Siderits, 2015). Đức Phật không chấp nhận thuyết thường kiến (sassatadiṭṭhi trong tiếng Pali) cũng như thuyết đoạn kiến (natthikadiṭṭhi trong tiếng Pali), mà thay vào đó, Ngài giải thích về Duyên khởi (Paṭicca-samuppāda). Do đó, quan điểm cho rằng có một linh hồn tái sinh sau khi chết hoặc rằng cái chết là sự chấm dứt hoàn toàn (micchādiṭṭhi) đều không phù hợp với giáo lý của Đức Phật (Jones, 2020).

Việc chấp nhận luân hồi có thể dẫn đến quan điểm rằng linh hồn sẽ rời khỏi cơ thể sau khi chết và di chuyển sang một cảnh giới hoặc hình thức tồn tại khác. Trong khi đó, niềm tin rằng không có gì còn lại sau cái chết có thể khiến con người không tin vào luật nhân quả. Không có khái niệm "tôi" tồn tại độc lập, mà chỉ có danh và sắc (nāma-rūpa trong tiếng Pali) luôn biến đổi không ngừng theo hoàn cảnh (McCrea & Patil, 2010). Cảm giác về “cái tôi” khi con người đầu tư quá nhiều vào cuộc sống, nhận thức, ham muốn - tất cả những điều này cũng là một dạng của phiền não, bắt nguồn từ tham ái (taṇhā trong tiếng Pali), xuất phát từ vô minh (avijjā trong tiếng Pali) (Siderits, 2021; Williams, 2008).

Trong các văn bản Phật giáo, thuật ngữ Attā hoặc Attan thường dùng để chỉ bản ngã hoặc cái tôi. Việc sử dụng các thuật ngữ Atta, Purisa và Puggala trong nhiều ngữ cảnh khác nhau cho thấy sự bác bỏ cái tôi trong các văn bản Phật giáo cổ xưa (Harvey, 2015).

Về sau, sự xuất hiện của các thuật ngữ như 'puggala', có nghĩa là chủ thể bất biến hoặc linh hồn vĩnh cửu, đã góp phần vào việc hình thành học thuyết Anattā trong các tài liệu Phật giáo sau này (Bronkhorst, 2009; Harvey, 2012).

Quan điểm của Phật giáo về anattā, vốn bác bỏ sự tồn tại của một linh hồn bất biến, có sự khác biệt rõ rệt so với Thiên Chúa giáo cũng như các tôn giáo Ấn Độ khác. Hơn nữa, học thuyết này là nền tảng của thực hành Phật giáo, dẫn đến sự giác ngộ và tỉnh thức (Hoang, 2019).

3. Hai hình thức chính của Vô Ngã

Để hiểu sâu sắc học thuyết vô ngã (anatta), cần xem xét hai bài kinh tiêu biểu trong Tương ưng bộ kinh (Nikāyasutta trong tiếng Pali), bao gồm Kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇasutta trong tiếng Pali) và Kinh Tánh Không (Suññatālokasutta trong tiếng Pali). Hai bài kinh này trình bày cách Đức Phật suy tư và lập luận về chân lý của vô ngã hay vô tự tánh trong con người thông qua năm yếu tố danh-sắc (nāma-rūpa), vốn cấu thành con người mà không có thực thể cố hữu, cũng như sự trống rỗng của thế giới được tạo thành bởi các điều kiện phụ thuộc lẫn nhau hay Duyên khởi (pacticcāsamudpada).

3.1. Kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇasutta)

Đây là bài kinh thứ hai mà Đức Phật đã thuyết giảng sau khi thành đạo, trong đó Ngài bác bỏ niềm tin sai lầm về sự tồn tại của một cái tôi và những gì thuộc về cái tôi. Khái niệm này liên quan đến các ý niệm, cảm xúc hoặc đặc điểm mà con người thường gán cho bản thân. Tuy nhiên, theo quan điểm Phật giáo, các khái niệm này và trạng thái của tâm trí không có thực thể cố định và không thể tồn tại độc lập (Hugh, 2016; Norman, 2010).

Trong giáo lý của Đức Phật, vô ngã được giải thích kỹ lưỡng thông qua năm uẩn (pañcakkhandha trong tiếng Pali). Ngài liên tục khơi dậy nhận thức về vấn đề này bằng cách đặt câu hỏi cho năm vị tỳ kheo:

"Sắc là thường hay vô thường? Nhưng nếu nó là vô thường, thì nó là khổ hay lạc? Nhưng nếu nó là vô thường, khổ và có tính chất hoại diệt, thì có nên xem nó là: 'Đây là của tôi, đây là tôi, đây là tự ngã của tôi' không?" (Snyder, 2006).

Bằng cách đặt câu hỏi, Đức Phật đã tạo điều kiện để người nghe tự suy ngẫm và đánh giá liệu rằng những điều Ngài nói có đúng và hợp lý hay không. Ngài từng bước vạch rõ sự thật về năm yếu tố như cách bóc vỏ một quả chuối. Ngay từ đầu bài kinh, Đức Phật khẳng định:

"Sắc không phải là ngã."

Lý do đầu tiên Ngài đưa ra là:

"Nếu sắc là ngã, thì nó sẽ không dẫn đến đau khổ."

Tiếp theo, Ngài lập luận rằng thân thể con người có thể thay đổi theo nhiều cách, nhưng nó vẫn không tuân theo mong muốn của con người (Abeysekera, 2000; Dhammika, 2006). Vì vậy, khi chứng kiến sự biến đổi của cơ thể theo thời gian, con người dễ cảm thấy thất vọng và tuyệt vọng. Ví dụ, một người phụ nữ luôn sợ hãi trước sự thay đổi sắc đẹp theo năm tháng, điều này có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ tình cảm của cô ấy. Trường hợp này minh họa mối liên hệ chặt chẽ giữa khổ đau và sự thay đổi của sắc thân.

Bài kinh cũng đề cập đến yếu tố thứ hai trong năm uẩn, cảm thọ (vedanākkhandha), cũng là vô ngã. Vedanā có nghĩa là cảm giác, bao gồm nóng, lạnh, đau, tê, vui vẻ, hạnh phúc hoặc đau khổ. Bài kinh Vedanāsutta phân biệt ba loại cảm thọ:

3. Cảm thọ trung tính (xả thọ): không vui cũng không buồn (Acharya, 2016).

Dưới sự giảng giải của Đức Phật, con người có thể hiểu rằng những cảm giác này cũng là vô ngã, luôn sinh khởi và hoại diệt. Theo nguyên lý Duyên khởi, cảm thọ sinh ra từ xúc (phassa), tức là sự tiếp xúc giữa các giác quan và đối tượng của chúng (phassa paccayā vedanā) (Rahula, 2007). Ví dụ, khi một người đàn ông gặp một người phụ nữ đẹp, anh ta có xu hướng cảm thấy thích thú. Đó là một loại cảm xúc dễ chịu. Ngược lại, khi gặp một tình huống không mong muốn, cảm giác khó chịu sẽ xuất hiện (Harvey, 2015). Cả hai cá nhân, dù đẹp hay xấu, đều chỉ là tập hợp của năm uẩn, nhưng cách biểu hiện khác nhau cho thấy ngay cả cảm giác cũng là vô ngã.

3.2. Kinh Tánh Không (Suññatalokasutta)

Trong bài kinh này, Đức Phật bác bỏ khái niệm về “cái tôi” và những gì thuộc về nó, bao gồm các yếu tố vật chất và hiện tượng bên ngoài. Khi Tôn giả Ananda hỏi Đức Phật tại sao thế gian này là trống rỗng, Ngài trả lời rằng ngay cả chủ thể nhận thức (con mắt) và đối tượng nhận thức (sắc) đều trống rỗng, tức đều là tính không. Tức là, nhãn thức (cakkhuviññāṇa) và sắc pháp (nāma) đều là tánh không (suññatā) (Bodhi, 2000).

Đức Phật giải thích rằng thế giới (loka) được tạo thành từ sáu kinh nghiệm cảm giác, tất cả đều vô ngã vì không có cái tôi (atta) và không có thứ gì thực sự thuộc về cái tôi (Christian, 2017). Điều này có nghĩa là năm uẩn, sáu giác quan và sáu đối tượng bên ngoài đều là vô ngã (Mathers et al., 2013).

Nhận thức rõ vô ngã của năm uẩn và thế giới giúp hành giả từ bỏ bám chấp vào mọi hiện tượng. Khi một người buông bỏ sự dính mắc với cái tôi và cái của tôi, họ có thể đạt được sự giác ngộ và giải thoát (nibbāna) như năm vị tỳ kheo đầu tiên đã chứng ngộ sau khi hiểu được bản chất của vô ngã (Anattalakkhaṇasutta trong tiếng Pali).

Nhận thức đúng về vô ngã không có nghĩa là phủ nhận sự tồn tại của vạn vật, không tin vào luân hồi hay nhân quả. Đây là điểm khác biệt giữa Phật giáo và các trường phái chủ trương đoạn diệt (Buswell & Lopez, 2013; Harvey, 2013). Khi hành giả thực hành sâu sắc hơn, họ dần buông bỏ chấp trước vào "cái tôi", hiểu rõ tính vô thường của cuộc sống, và đạt được sự an nhiên tự tại. Họ học cách buông bỏ những thứ không cần thiết và giảm thiểu cái tôi trong đời sống cá nhân. Sự giác ngộ tối thượng chính là sự tan biến hoàn toàn của cái tôi vô hình nhưng bí ẩn này (Bogoda, 2013).

Đức Phật nhận thấy rằng không có một cái tôi chân thực nào tồn tại. Tuy nhiên, vì con người sống trong một thế giới vật chất rõ ràng, nên khái niệm "vô ngã" rất khó hiểu và chấp nhận. Cái mà con người cho là "bản ngã" thực chất chỉ là một tập hợp của những dhamma (pháp) vô thường, sinh khởi và đoạn diệt trong từng khoảnh khắc (sát-na). Do đó, ý niệm về một cái tôi bất biến và vĩnh cửu thực chất chỉ là một nhận thức sai lầm (Kempton, 2018; Smith, 2010).

Học thuyết vô ngã (anattā) là nền tảng căn bản của tất cả thực hành Phật giáo. Nhận thức rằng bản thân và thế giới là vô thường có thể giúp con người giảm bớt khổ đau bằng cách chấp nhận sự thay đổi và mất mát trong cuộc sống.

4. Tác động của Vô Ngã trong Việc Đối Phó với Các Vấn Đề Tâm Lý

Những phân tích chuyên sâu về vô ngã ở các phần trước gợi ý rằng con người nên thực hành từ bỏ sự bám víu vào cả thể xác (thân) lẫn tâm trí (tâm) để giảm thiểu khổ đau. Nói cách khác, điều quan trọng là phải nhìn nhận vô ngã dưới góc độ của cả hiện tượng nội tâm lẫn thế giới bên ngoài nhằm đạt được sự bình an nội tại và một tâm trí cân bằng. Trong các nghiên cứu hiện nay, người ta cũng công nhận rằng một cá nhân có thể giúp chính mình vượt qua những suy nghĩ tiêu cực bên cạnh sự hỗ trợ từ các nhà trị liệu tâm lý. Trên thực tế, sự giúp đỡ của chuyên gia tâm lý chỉ có hiệu quả khi chính người đó tự nỗ lực hỗ trợ bản thân, cho thấy một sự tương đồng giữa tâm lý học hiện đại và giáo lý vô ngã trong Phật giáo.

Cách tiếp cận này của Phật giáo nhấn mạnh tiềm năng của việc sử dụng các phương pháp chuyển hóa khổ đau về thể chất và tinh thần dựa trên học thuyết vô ngã. Đặc biệt, điều này thể hiện rõ sự kết nối và tương tác giữa con người với các mối quan hệ xã hội bên ngoài. Không một cá nhân nào có thể tồn tại độc lập, giống như con người không thể sống nếu không hít vào và thở ra. Tất cả các hiện tượng đều sinh khởi, duy trì và diệt đi theo quy luật vô thường. Có một sự thay đổi liên tục và chuyển hóa không ngừng của nhiều trạng thái tâm lý, từ tiêu cực sang tích cực.

4.1. Phương pháp tự lực (self-help) và sự liên hệ với vô ngã

Tự lực (self-help) là một phương pháp trị liệu tâm lý mà người thực hành có thể tự thực hiện để cải thiện các vấn đề tâm lý như căng thẳng, lo âu và trầm cảm. Phương pháp này mang lại những tác động tích cực đến sức khỏe tinh thần của con người, giúp họ hồi phục và cải thiện tình trạng tâm lý của mình.

Trị liệu tự lực có mối liên hệ chặt chẽ với nhiều phương pháp trong Phật giáo, vốn dựa trên lý thuyết về vô ngã và có thể giúp giải quyết các vấn đề tâm lý của con người. Cụ thể, nó bao gồm việc thực hành Tam vô lậu học (Threefold Training), bao gồm:

1. Giới (Sīla) – Thực hành đạo đức và hành vi đúng đắn
2. Định (Samādhi) – Phát triển sự an tịnh và tập trung
3. Tuệ (Paññā) – Nhận thức rõ bản thân và thế giới

Ba yếu tố này giúp con người buông bỏ sự bám víu và giảm khổ đau về thể chất cũng như tinh thần. Khi hiểu được tính vô ngã của cả nội tâm và thế giới bên ngoài, con người sẽ đạt được sự bình an nội tại. Tự lực nhấn mạnh vai trò quan trọng của con người trong việc tạo ra hạnh phúc và chịu trách nhiệm về cuộc sống của chính mình (Baumeister, 1987; Chen et al., 2024; Díaz & González, 2012; Warburton, 2016).

4.2. Mối quan hệ giữa phương pháp tự lực và thực hành Phật giáo

Các phương pháp trị liệu tự lực trong tâm lý học hiện đại có nhiều điểm tương đồng với thực hành Phật giáo, bao gồm đạo đức, chánh niệm và trí tuệ. Những thực hành này giúp con người vượt qua những trở ngại nội tại và ngoại tại bằng cách hiểu rõ luật nhân duyên – nền tảng của tất cả các hiện tượng thể chất và tâm lý.

Sự chuyển hóa cảm xúc tiêu cực thành các yếu tố tâm lý tích cực có liên quan trực tiếp đến hiệu quả của phương pháp tự lực trong điều trị (Wagner et al., 2024). Cả tự lực và vô ngã đều có mối liên hệ chặt chẽ trong thực hành, dựa trên sự tương tác của con người với thế giới bên ngoài.

Mặc dù vô ngã là một trong những nguyên lý cốt lõi của Phật giáo, giúp con người nhận thức về sự vô thường của thế giới và bản thân, nhưng điều đó không có nghĩa là không có gì tồn tại (Harvey, 2013, 2015). Ngược lại, nhận thức rằng không có một cái tôi bất biến sẽ giúp con người giải thoát khỏi luân hồi (samsara), có nghĩa là người thực hành có thể vượt qua những giai đoạn khó khăn trong cuộc sống (Wilson, 2010). Điều này cho thấy rằng tất cả các hiện tượng đều không có thực thể cố định, mà chỉ là một tập hợp của các yếu tố luôn thay đổi.

4.3. Sự liên kết giữa phương pháp tự lực và vô ngã

Tự lực và vô ngã có vẻ như là hai khái niệm đối lập nhau. Tuy nhiên, khi xem xét kỹ, có thể thấy rằng vô ngã loại bỏ chính nó trong nhận thức và nhấn mạnh vào sự phát triển cá nhân, tương tự như tự lực. Một số kỹ thuật tự lực có liên quan đến thực hành chánh niệm và thiền định, giúp người bệnh nhận ra bản chất của vô thường và từ bỏ sự bám víu (Nguyen, 2017).

Việc điều chỉnh nhận thức để buông bỏ giúp một người có khả năng tự nhận thức tốt hơn, từ đó thay đổi hành vi và cách nhìn nhận về cuộc sống. Họ có thể dũng cảm vượt qua bản thân, từ bỏ những thói quen xấu.

Các phương pháp tự lực không thể đạt được thành công nếu người hướng dẫn không chỉ ra rằng con người luôn tồn tại và thay đổi không ngừng trong từng khoảnh khắc (Koivunen, 2022). Vì vậy, khi bệnh nhân nhận thức được sự thay đổi liên tục này, họ có thể tận dụng những trạng thái tốt nhất để phát triển bản thân (Clark-Jones, 2012). Vô ngã có tiềm năng nâng cao hiệu quả của các kỹ thuật tự chăm sóc bản thân (Wagner, 2024), giúp con người giảm bớt khổ đau và đạt được sự cân bằng trong cuộc sống.

5. Kết luận

Tóm lại, cách tiếp cận của Phật giáo đối với phương pháp tự lực thể hiện qua ba thực hành cụ thể liên quan đến các phương pháp tự lực trong tâm lý học hiện đại. Sự tham gia của sīla (giới – kỷ luật cá nhân) trong việc thay đổi nhận thức và hành vi từ các hành động akusala (bất thiện) sang các hành động kusala (thiện) đóng vai trò nền tảng trong quá trình trị liệu tự lực. Từ những quy tắc đạo đức, các Phật tử bắt đầu có một quan điểm mới về bản thân và thế giới, tập trung vào việc kiểm soát cảm xúc từ bên trong mà không đổ lỗi cho các yếu tố bên ngoài. Đó chính là chức năng của samādhi (sự tập trung). Từ sự trong sạch của giới và sự an tĩnh của định, paññā (tuệ giác) sẽ phát sinh như một kết quả khách quan. Tất cả những phiền não và ô nhiễm, thường được gọi là kileśa (phiền não), sẽ dần trở nên trong sạch và thuần khiết. Một nhận thức đúng đắn thúc đẩy hiệu quả của một nhận thức chính xác về con người và thực tại mà không có những quan điểm sai lệch. Khi tâm trí được bình tĩnh, người bệnh cảm thấy được giúp đỡ và giải thoát khỏi khổ đau hoặc các cảm xúc có hại. Trong Phật giáo, trạng thái này được hiểu là sự giải thoát (vimutti).

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Abeysekera, R. (2000). Relatives and disciples of the Buddha (Mối quan hệ và Những đệ tử của đức Phật). The Corporate Body of the Buddha Educational Foundation.

Acharya, K. (2016). The Buddhist path to enlightenment (Con đường giác ngộ của đạo Phật). Wisdom Publications.

Barnhart, M. G. (2012). Theory and comparison in the discussion of Buddhist ethics. (Học thuyết và sự so sánh trong thảo luận về đạo đức học Phật giáo), Philosophy East and West, 62(1), 16-43. https://doi.org/10.1353/pew.2012.0001

Baumeister, R. F. (1987). How the self became a problem: A psychological review of historical research. Journal of Personality and Social Psychology, 52(1), 163-176. https://doi.org/10.1037//0022-3514.52.1.163

Bodhi, B. (2000). The connected discourses of the Buddha (Kinh Tương ưng Bộ). Wisdom Publications.

Bodhi, B. (2005). The connected discourses of the Buddha (Kinh Tương ưng Bộ). A new translation of the Samyutta Nikaya. Simon & Schuster.

Bogoda, R. (2013). A simple guide to life. Buddhist Publication Society. http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bogoda/wheel397.html

Bronkhorst, J. (2009). Buddhist teaching in India. Wisdom Publications.

Bucknell, R. S. (2022). Reconstructing early Buddhism. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009236539.012

Buswell, R. E. & Lopez, D. S. (2013). The Princeton dictionary of Buddhism. Princeton University Press.

Carlisle, C. K. (2006). A guide for the perplexed. Continuum.

Chen, C., Chen, Y., Jia, X., Lei, S., Yang, C., Nie, Q., & Weiss, B. (2024). Cultural adaptation and evaluation of a school-based positive psychology intervention among Chinese middle school students: A mixed methods program design study. School Psychology. (Advance online publication). https://doi.org/10.1037/spq0000661

Christian, C. (2017). Mind in Indian Buddhist philosophy. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University Press.

Clark-Jones, T. (2012). The importance of helping teens discover self-worth. Michigan State University.

Cloutier, A. & Peetz, J. (2017). People, they are a changing: The links between anticipating change and romantic relationship quality. Journal of Social and Personal Relationships, 34(5), 676-698. https://doi.org/10.1177/0265407516652967

Collins, S. (1990). Selfless persons: Imagery and thought in Theravada Buddhism. Cambridge University Press.

Davis, J. H. (2016). The scope for wisdom: Early Buddhism on reasons and persons. In S. Ranganathan (Ed.), The Bloomsbury Research Handbook of Indian Ethics. Bloomsbury.

Deane, F. P., & Kavanagh, D. J. (2012). Self-help: Bibliotherapy and Internet resources. In R. King, C. Lloyd, T. Meehan, F. P. Deane, & D. J.

Kavanagh (Eds.), Manual of psychosocial rehabilitation (pp. 208–217). Wiley Blackwell.

Dhammika, S. V. (2006). Good question, Good answer (4th ed.). Buddha Dhamma Mandala Society.

Díaz, E. C., & González, J. C. S. (2012). The roots of positive psychology. Papeles del Psicólogo, 33(3), 172-182.

Duchek, S. (2020). Organizational resilience: A capability-based conceptualization. Business Research, 13, 215–246. https://doi.org/10.1007/s40685-019-0085-7

Gombrich, R. F. (2009). What the Buddha thought. Equinox.

Gombrich, R. F. (2011). How Buddhism began. Routledge.

Hanh, T. N. (2015). The heart of Buddha's teaching. Harmony.

Harvey, P. (2012). An introduction to Buddhism: Teachings, history and practices. Cambridge University Press.

Harvey, P. (2013). The selfless mind: Personality, consciousness and Nirvana in early Buddhism. Routledge.

Harvey, P. (2015). A companion to Buddhist philosophy. John Wiley & Sons.

Hoa, P. T. M. (2007). The connection between atta and dukkha: Buddhist analysis of human experience and the ways to transcend unsatisfactoriness. https://budsas.net/ebud/atta/ad04.htm

Hoang, N. Q. (2019). The doctrine of not-self (anattā) in early Buddhism. International Review of Social Research, 9(1), 18-27. https://doi.org/10.2478/irsr-2019-0003

Hugh, N. (2016). The spirit of contradiction in Christianity and Buddhism. Oxford University Press.

Kempton, B. (2018). Wabi sabi: Japanese wisdom for a perfectly imperfect life. Piatkus.

Koivunen, T. (2022). Cruel promises and change in work-related self-help books. International Journal of Lifelong Education, 41(4–5), 465–475. https://doi.org/10.1080/02601370.2022.2112778

Johnson, J. (2021). Designing with the mind in mind (3rd ed.). Elsevier.

Jones, C. V. (2020). The Buddhist self: On Tathāgatagarbha and Ātman. University of Hawaii Press.

Laumakis, S. J. (2008). An introduction to Buddhist philosophy. Cambridge University Press.

Loy, D. (2009). Awareness bound and unbound: Buddhist essays. SUNY Press.

Mackenzie, M. (2012). Luminosity, subjectivity, and temporality: An examination of Buddhist and Advaita views of consciousness. In K.Irina, G. Jonardon, R. Chakravarthi (Eds.), Hindu and Buddhist ideas in dialogue: Self and no-Self. Routledge.

Madhumita, C. (2017). "Sūnyatā", Buddhism and Jainism. In K. T. S. Sarao; J. D. Long (Eds.), Encyclopedia of Indian Religions. Springer. Wagner, I., Noichl, T., Cramer, M., Dlugosch, G. E., Hosenfeld, I. (2024). Moderating personal factors for the effectiveness of a self-care- and mindfulness-based intervention for teachers. Teaching and Teacher Education, 144, Article 104576. https://doi.org/10.1016/j.tate.2024.104576

Mathers, D., Miller, M. E., & Ando, O. (2013). Self and no-self: Continuing the dialogue between Buddhism and psychotherapy. Routledge.

McCrea, L. J., & Patil, P. G. (2010). Buddhist philosophy of language in India: Jnanasrimitra on exclusion. Columbia University Press.

Nguyen, H. C. (2017). Self-directed learning through the eyes of a Buddhist meditator: (non)control, (non)becoming, and (non)judgement.

Doctoral Dissertation, Michigan State University. https://doi.org/10.25335/zt7x-cn04

Norman, C. M. (2010). Encyclopedia of reincarnation and karma. McFarland.

Paul, F. (2004). The notion of ditthi in Theravada Buddhism: The point of view. Routledge. 11© 2025 by the authors; licensee Eastern Centre of Science and Education, USAInternational Journal of Social Sciences and English Literature, 2025, 9(3):7-12

Rahula, W. (2007). What the Buddha taught. Grove Press.

Sayadaw, M. (2016). Manual of insight. Translated by Vipassanā Mettā Foundation translation committee. Wisdom Publications.

Scogin, F. R. (2003). Introduction: Integrating self-help into psychotherapy. Journal of Clinical Psychology, 59(2), 175–176. https://doi.org/10.1002/jclp.10139

Siderits, M. (2015). Buddha: Non-Self. In Z. N. Edward (Ed.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University.

Siderits, M. (2021). Buddhism as philosophy. Hackett Publishing.

Smith, R. (2010). Stepping out of self-deception: The Buddha’s liberating teaching of no-self. Shambhala.

Snyder, D. N. (2006). The complete book of Buddha’s lists – explained. Vipassana Foundation.

Tan, C. (2023). Not mine, not I, not myself. https://buddhism.net/posts/buddhism-for-all/b405-not-mine-not-i-not-my-self/

Waldron, W. S. (2003). The Buddhist unconscious: The alaya-vijñana in the context of Indian Buddhist thought. Routledge.

Warburton, G. (2016). Ask more, tell less: A practical guide for helping children achieve self-reliance. Outskirts Press.

Williams, P. (2008). Mahayana Buddhism: The doctrinal foundations (2nd ed.). Routledge.

Wilson, J. (2010). Saṃsāra and rebirth in Buddhism. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/obo/9780195393521-0141

Wisadavet, S. (2011). Language and truth in Theravada Buddhism. The Chulalongkorn Journal of Buddhist Studies, 5, 19-84. https://so06.tci-thaijo.org/index.php/cjbs/article/view/244869

Yip, J. W. (2024). Discourse of online social support: A study of online self-help groups for anxiety and depression. Discourse & Society. (Advance online publication). https://doi.org/10.1177/09579265251323079

Ziv, Y., & Hadad, B. S. (2021). Understanding the mental roots of social perceptions and behaviors: An integrated information-processing perspective. Heliyon, 7(2), e06168. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e06168